Fabulae — Appendix: Fabulae Novae

Vulpem rogabat partem caudae simius,

Arbitrio si natura finxisset meo

Mercurium hospitio mulieres olim duae

Olim Prometheus saeculi figulus novi

Ixion quod versari narratur rota,

Utilius nobis quid sit dic, Phoebe, obsecro,

Aesopo quidam scripta recitarat mala,

Magni Pompei miles vasti corporis

Cum castitatem Iuno laudaret suam,

Paterfamilias saevum habebat filium.

Victorem forte gymnici certaminis

Asinus iacentem vidit in prato lyram.

Per aliquot annos quaedam dilectum virum

Unam expetebant virginem iuvenes duo;

Aesopus turpi cum serviret feminae,

Feles habebat gallus lecticarios.

Premente partu scrofa cum gemeret iacens,

Servus profugiens dominum naturae asperae,

Equum ex quadriga multis palmis nobilem

Si quando in silvis urso desunt copiae,

Quidam per agros devium carpens iter

Pastor capellae cornu baculo fregerat:

Serpens lacertam forte aversam prenderat;

Odiosa cornix super ovem consederat;

Cum servus nequam Socrati malediceret,

Cum venatorem celeri pede fugeret lepus

Cum blandiretur iuveni meretrix perfida,

Canes effugere cum iam non possit fiber,

Papilio vespam praetervolitans viderat.

Avis quam dicunt terraneolam rustici,

Hoc qualecumque est Musa quod ludit mea,

Contegere honeste posset ut nudas nates;

Genus mortale, longe foret instructius:

Illiberali et sordido receperant:

Cura subtili Veritatem fecerat,

Volubilem Fortunam iactari docet.

Qui Delphos et formosum Parnasum incolis.

In quis inepte multum se iactaverat.

Fracte loquendo et ambulando molliter

Iucunditatis causam haud depellit Venus,

Hic e conspectu cum patris recesserat,

Iactantiorem cum vidisset Phryx sophus,

Accessit et temptavit chordas ungula;

Amisit et sarcophago corpus condidit;

Vicit locuples genus et formam pauperis.

Quae se expingendo totum intricaret diem,

Hunc gloriosum vulpes ut vidit vehi,

Accurrit lupus et obstetricis partibus

Aesopo occurrit notus e vicinia.

Abegit quidam et in pistrinum vendidit.

Scopulosum ad littus currit et prendens petram

Ave exaudivit et moratus paululum,

Rogare coepit ne se domino proderet.

Quam devorare patula cum vellet gula,

Quam dorso cum tulisset invita et diu:

Uxorem domini qui corrupisset sui,

Et a bubulco visus veprem irreperet:

Et ille laesus multis saepe iniuriis

(Graeci loquaces quem dixerunt castorem

O sortem iniquam! dum vivebant corpora,

In terra nidum quia componit scilicet,

Nequitia pariter laudat et frugalitas,

Cui sic maligna: Longior fiat licet,

Nam cuncta nobis attribuisset commoda,

Quarum una in cunis parvum habebat filium,

Ut iura posset inter homines reddere.

Adversus altos Sisyphus montes agit

Quid hoc? sacratae vatis horrescunt comae,

Scire ergo cupiens quidnam sentiret senex,

Famam cinaedi traxerat certissimam.

Nullamque ut affirmaret esse illi parem,

Verberibus servos afficiebat plurimis

Interrogavit an plus adversarius

Sonuere tactae. Bella res sed mehercules

A quo revelli nullo cum posset modo

Ut nuptiarum dictus advenit dies,

Vestem, uniones, aurum, argentum sumeret,

Sic est locuta: Moneo praecaveas dolum;

Se posse fungi dixit, promittens opem.

Quid tu confusus?—Dicam tibi clare, pater,

Productus ad bibendum cum foret a molis,

Pilosa crura sensim demittit vado;

Adesse ut vidit neminem, cepit gradum.

Quamvis indigne laesa, reticebo tamen;

Arripuit illa prope iacentem surculum,

Hoc inquit si dentato fecisses cani,

Idque ille sciret notum circumstantibus:

Per superos oro perque spes omnes tuas,

Tamen praeberet sese facilem mulieri,

Et indiderunt bestiae nomen dei,

Quorum ex reliquiis animam nos accepimus,

Forte occucurrit improbae vulpeculae;

Sed haec simpliciter; illa tacite irascitur.

Tamen illam citius per lutum et spinas traham,

Quaecumque indulgens Fortuna animali dedit:

Quaestus placebat alteri meretricius.

Subito accersitus nuntio magni Iovis

Saxum labore summo, quod de vertice

Tripodes moventur, mugit adytis Religio,

Numquid tibi inquit visus sum superbior?

Hic insidiatus nocte iumentis ducis,

Interrogasse sic gallinam dicitur:

Et exercebat fervidam adulescentiam.

Valuisset eius. Ille: Ne istud dixeris;

Male cessit inquit artis quia sum nescius.

Et in sepulcro lugens vitam degeret,

Amans dolorem quia non poterat perpeti,

Nec inveniret digito qui se tangeret:

Istorum vultus namque si consideras,

Quae vero nosset pectoris fraudem improbi,

Hoc namque es dignus appellari nomine,

In circum aequales ire conspexit suos,

Quorum inter villos simul haeserunt canceres,

Iterum salutat idem ex occulto sonus.

Sed res clamabit ipsa quid deliqueris.

Et pertinaci morsu transversum tenens,

Poenas dedisses. Illa contra pessima:

Places tibi inquit quia cui non debes places;

Ne me indices, bubulce; nihil umquam mali

Sic insidiatrix: Omnes muneribus licet

Illi qui iactant se verborum copia),

Ego eloquens in pace, fortis proeliis,

Qua visa, pennis altius se sustulit.

5 Quam parvam quamvis partem impertiar tibi.

5 Elephanti vires, et leonis impetum,

5 Ergo ut referret gratiam officiis parem,

5 Commendat officinam fallaci Dolo,

5 Sudore semper irrito revolvitur,

5 Tremuntque lauri et ipse pallescit dies.

5 Haud vana nobis ingeni fiducia est.

5 Cum veste et auro et magno argenti pondere

5 Dic sodes quanto possis satiari cibo.

5 Aesopus ergo narrat hoc breviter seni:

5 Multo fuere vires maiores meae.

5 Si repperisset aliquis hanc prudentior,

5 Claram assecuta est famam castae virginis.

5 Maerens propinquos contulit se in hortulos,

5 Licetne paucis? inquit—Dicas.—Censeo,

5 Praedam portare iudices, non sarcinam.

5 Suspectum officium repudiavit malefici

5 Tuto querela quia apud te deponitur.

5 Ut grata ludis redderent certamina.

5 In terram abripiens excutit praedam maris

5 Voce hospitali confirmatus restitit,

5 Avidum sollerti rictum frenavit mora.

5 Despicio inermes, eadem cedo fortibus;

5 Sed non impune, quia cui debes non places.

5 Huic agro feci. Et rusticus: Ne timueris;

5 Contendant, ego te plurimi facio tamen.

5 Abripere morsu fertur testiculos sibi,

5 Arte omni princeps inter aequales fui.

5 Salve inquit illa cur me fugisti, obsecro?

Cornicis aevum, gloriam tauri trucis,

Abiturus et iam limen excedens ait:

In disciplinam nuper quem receperat.

Ostendit hominum sine fine esse miserias.

Voces resolvit icta Python numine:

Confectus ille pessimo volumine:

Avertit mulos. Factum rumor dissipat;

Respondit illa: Quicquid dederis, satis erit,

Quidam iuvenco vetulum adiungebat bovem.

Quod inquit ergo, stulte, meruisti decus,

Divinis aures oblectasset cantibus.

Interea fanum qui compilarant Iovis,

Quos ultra paulo villa splendida divitis

Quidvis efficies, cultum si deposueris.—

Postquam esurire coepit societas fera,

Et: Satis est inquit si recedis longius.

Plagae supersunt, desunt mihi cibaria;

Lacrimis obortis: Ite felices ait;

Escaque fruitur passim collecta vafer.

Ut quisquis esset par officium reciperet.

Praedam dimisit ore serpens irritam.

Scio quem lacessam, cui dolosa blandiar;

Late securus. Iamque venator sequens:

Iuvenis recordans quotiens deceptus foret:

Quia propter illos sentiat sese peti.

En cuncta: levitas putris et volito cinis!

Quasi non abunde sit mihi in prato cibus,

Equi velocis placidam mansuetudinem,

Deum videtis; tribuam vobis protinus

Hic studio accensus, facie simulacrum pari,

Quod stans in amne Tantalus medio sitit,

Audite, gentes, Delii monitus dei:

Ego inquit quod te laudas vehementer probo,

Arguitur miles, rapitur in praetorium.

Sic ut concedas pedibus aliquid scalpere.

Is cum refugiens impari collo iugum

Minus valentem si vicisti fortior?

Sic saepe ingenia calamitate intercidunt.

Cruci suffixi luerunt poenas numini.

Erat acceptura virginem e matris sinu,

Adeone per me videor tibi meliuscula?—

Discerpsit dominum et fecit partes facinoris.

Quod si perfidiae se commisisset lupi,

Subinde ad villam mittor sine viatico.

Celebrate sine me cursu sollemnem diem;

Ergo etiam stultis acuit ingenium fames.

Cum circumspectans errore haesisset diu

Ideo senectam mille in annos prorogo.

Quaeso, bubulce, numquid huc venit lepus?

Libenter, inquit, mea lux, hanc vocem audio,

Divina quod ratione fieri non negem;

Tu qui fuisti mulus clitellarius,

Grilli, scarabaei, locustarum copia:

Et adesset homini sua tamen sollertia.

Quod quaeque optarit. Mater suppliciter rogat

Una statura, simile et membris omnibus,

Avari describuntur, quos circumfluit

Pietatem colite; vota superis reddite;

Namque hoc ab alio numquam continget tibi.

Tum Magnus: Quid ais? tune me, commilito,

Ne scalpas inquit satis est modius tritici?

Aetatis excusaret vires languidas:

Ferendus esses, forte si te diceres

Horum reliquias ne quis posset tollere,

Parum ampla in urbe visa quod fuerat domus.

Immo, nisi dederis, sponda cessabit tua.

Pari dolore fata deflesset sua.

Domi si cenat, totis persto noctibus,

Ego quo scelesta furis attraxit manus,

Et perdidisset tempus aliquot milium,

Venit, sed abiit hac ad laevam; et dexteram

Non quod fidelis, sed quod iucunda est mihi.

Venator namque simul invenit remedium,

Quemcumque visum est laedis infixo aculeo.

Nihil est quod metuas: ego te multum diligo

Nimirum in caelo secum ridet Iuppiter,

Barbatum ut videat natum quam primum suum;

Dum tempus habuit, callida finxit manu.

Usus bonorum, sed nil possunt tangere.

Patriam, parentes, natos, castas coniuges

Spoliare es ausus? Ille continuo exscreat

Plane, immo nimium est, sed permittes scalpere?

Non est quod timeas, inquit illi rusticus;

Superasse, melior qui fuisset viribus.

Custodes dantur milites cadaverum

Pompa explicatur, turba concurrit frequens,

—At non cessabunt latera respondit tua,

Sive est vocatus, iaceo ad lucem in semita.

Ibi sorte tristi fata deflebo mea.

Ostendit sese corvus et supervolans

Demonstrat nutu partem. Venator citus

Omittit ipsum persequi et vocat canes.

Et vespa dignam moribus vocem edidit:

Propter quietos mores et vitam probam.

10 Haec qui negavit magno consilio homini,

10 Moecha ut sequatur sese quicquid tetigerit.

10 Quod prope iam totum mire cum positum foret,

10 Urnis scelestas Danaides portant aquas,

10 Defendite armis, hostem ferro pellite;

10 Sibi in sinistram et sputum digitis dissipat.

10 Ex toto, ne quid scalpas, quid desideras?

10 Non ut labores dico, sed ut istum domes,

10 Monumentum iuxta mulier quo se incluserat.

10 Et coniugalem praebet Hymenaeus facem.

10 Et obiurgari iussit servum garrulum.

10 Emerui libertatem, canus servio.

10 Ave usque ingessit. Tum se lusum intellegens:

10 Non intellexit seque e conspectu abstulit.

10 Hoc si praestare possent homines, ut suo

10 Non qui fuerimus, sed qui nunc simus vide.

10 Respondit contra: Tu quidem bene praedicas;

Ne sceptrum mundi raperet nostra audacia.

Volat Mercurius, intro redeunt mulieres.

Lutum ad faciendos illi defecit pedes.

Pertusa nec complere possunt dolia;

Amicos sublevate; miseris parcite;

Sic, imperator, oculi exstillescant mei,

Tum denique illa fassa est naturae malum:

Qui calce et cornu multos reddit debiles.

Aliquando sitiens unus de custodibus

Asellus autem, qui solebat pauperi

Post paulo armillam tollit fur argenteam.

Ullius essem culpae mihi si conscius,

At male tibi sit inquit ales pessime,

Tunc sic bubulcus: Ecquid est gratum tibi,

Vellent carere, tuti posthac viverent;

In campo non sum, sed par sub divo tibi.

Ergo contenti munere invicti Iovis

Barbatus infans ecce vagitus ciet.

Redit magister; quo festinanter Dolus

Immo luxuriae quicquid dederis perfluet.

Bonis favete, subdolis ite obviam;

Si vidi aut tetigi. Tum vir animi simplicis

Licet horreum mi pateat, ego scalpam tamen.

Et tu nisi istum tecum assidue detines

Aquam rogavit media nocte ancillulam,

Quaestum referre, stabat portae in limine.

Eam non apparere ut dictum est mulieri,

Aequo animo ferrem; numquam sum factus satur

Qui festinantis sic detinuisti pedes.

Quod te celavi? Linguae prorsus non nego

Haud quisquam insidias nudo faceret corpori.

Quin sequere: salutem tibi non committo meam.

Fatalis annos decurramus temporis,

Id forte meretrix cum rideret validius,

Metu turbatus in suo sedit loco.

Novem porrectus Tityos est per iugera,

Delicta vindicate; †cohibete impios;

Id dedecus castrorum propelli iubet,

Risisse Iuno dicitur Veneris iocos,

Feroxque ingenium comprimis clementia,

Quae forte dominae tunc assistebat suae

Illum puellae casu conducunt suae,

Furore plena vocat omnes et verbera

Et super infelix saevum patior dominium.

Habere atque agere maximas me gratias;

Nec plus conemur quam sinit mortalitas.

Nares replentur umore, ut fieri solet.

Mirans Prometheus tantam similitudinem,

Tristi renatum suggerens poenae iecur;

Punite turpi thalamos qui violant stupro;

Nec cadere in illum credit tantam audaciam.

Quia per gallinam denotarit feminas.

Vide ne querela maior accrescat domus.

Dormitum eunti; namque lucubraverat

Viae labores teneros ne laedant pedes.

Proponit gravia, verum si non dixerint.

Has propter causas et quas longum est promere,

Verum oculis ut priveris opto perfidis.

15 Emungere igitur se volens prendit manu

15 Propriae videri voluit artis gloriam.

15 Quo quis maiorem possidet terrae locum,

15 Malos cavete; nulli nimium credite.

15 Breve tempus intercessit, et fidens manu

15 Atrocitati mansuetudo est remedium.

15 Et usque in serum vigilias perduxerat.

15 Repente caelum, Veneris misericordia,

15 Aliis minare inquit me non falles, era;

15 Abire destinavi quo tulerint pedes.

Traxitque ad terram nasi longitudinem,

Igitur fornaci pariter duo signa intulit;

Hoc demonstratur cura graviore affici.

Haec elocuta concidit virgo furens:

Unum e Romanis provocabat barbarus.

Paulum reclusis foribus miles prospicit

Ventis movetur, intonat mundi fragor

Flagris sum caesus, verum quia dixi modo.

Ergo inquit audi: cum mali nil feceris,

Et aliam ridens ipsa ridenda exstitit.

Quibus percoctis atque infuso spiritu,

Consulto involvit veritatem antiquitas,

Furens profecto, nam quae dixit perdidit.

Sibi quisque metuit; primi mussitant duces.

Videtque et aegram et facie pulchra feminam.

Noctemque densis horridam nimbis parat:

Haec experiris, ut refers, incommoda;

Modesto gressu sancta incessit Veritas;

Ut sapiens intellegeret, erraret rudis.

Tandem cinaedus habitu, sed Mars viribus,

Corruptus animus ilico succenditur

Lux rapitur oculis et simul vis grandinis

Quid si peccaris? quae te passurum putas?

At trunca species haesit in vestigio.

Adit sedentem pro tribunali ducem,

Et uritur impudentis sensim cupiditas.

Effusa trepidos passim comites dissipat,

Tali consilio est a fuga deterritus.

20 Tunc falsa imago atque operis furtivi labor

20 Et voce molli: Licet? Enimvero eici

20 Sollers acumen mille causas invenit,

20 Sibi quemque cogens petere praesidium fuga.

Mendacium appellatum est; quod negantibus

Virum ut in re atroci Magnus stomachans imperat.

Per quas videre possit illam saepius.

Asellus notum proximum tectum subit

Pedes habere facile et ipse assentio.

Tum quidam senior ex amicis principis:

Cotidiana capta consuetudine

Et voce magna sese venisse indicat.

Hunc ego committi satius fortunae arbitror,

Paulatim facta est advenae submissior;

Procurrunt pueri, pulchram aspiciunt virginem

In quo iactura levis est, quam fortem virum,

Mox artior revinxit animum copula.

Et admirantur: deinde domino nuntiant.

25 Qui casu victus temeritatis te arguat.

25 Hic dum consumit noctes custos diligens,

25 Inter sodales ille paucos accubans

Assensit Magnus et permisit militi

Desideratum est corpus ex una cruce.

Amorem crebris avocabat poculis.

Prodire contra; qui mirante exercitu,

Turbatus miles factum exponit mulieri.

Ubi nuntiatum est, recreatus gaudiis

Dicto celerius hostis abscidit caput

At sancta mulier: Non est quod timeas, ait,

Hortante Baccho et Venere, dulces perficit

Victorque rediit. His tunc Pompeius super:

Virique corpus tradit figendum cruci,

Aequalitatis inter plausus nuptias.

30 Corona, miles, equidem te dono libens,

30 Ne subeat ille poenas neglegentiae.

30 Quaerunt parentes per praeconem filiam;

Quia vindicasti laudem Romani imperi;

Sic turpitudo laudis obsedit locum.

Novus maritus coniuge amissa dolet.

Sed exstillescant oculi sic inquit mei,

Quid esset actum postquam populo innotuit,

Turpe illud imitans ius iurandum militis,

Omnes favorem comprobarunt caelitum.

Nisi tu abstulisti sarcinas nuper meas.