Dramatis Personae
ANTIPHILA — amica Cliniae
BACCHIS — amica Clitiphonis
CHREMES — Clitiphonis pater
CLINIA — Menedemi filius
CLITIPHO — Chremetis filius
DROMO — servus Menedemi
MENEDEMUS — Cliniae pater
NUTRIX.
PHRYGIA — ancilla
SOSTRATA — Chremetis uxor
SYRUS — servus Chremetis
HEAUTONTIMORUMENOS. ACTA LUDIS MEGALENSIBUS, L. CORNELIO LENTULO L. VALERIO FLACCO AEDILIBUS CURULIBUS. EGERUNT L. AMBIVIUS TURPIO ET L. ATTILIUS PRAENESTINUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII. GRAECA EST MENANDRU. ACTA PRIMUM TIBIIS IMPARIBUS; DEINDE DUABUS DEXTRIS. ACTA III. EDITA M. IUVENTIO ET T. SEMPRONIO COSS.
Chremes
Quanquam haec inter nos nupera notitia admodum est,
Inde adeo quod agrum in proximo hic mercatus es,
55
Nec rei fere sane amplius quicquam fuit;
Tamen vel virtus tua me, vel vicinitas,
Quod ego in propinqua parte amicitiae puto,
Facit ut te audacter moneam et familiariter,
Quod mihi videre praeter aetatem tuam
60
Facere, et praeter quam res te adhortatur tua.
Nam proh Deum atque hominum fidem, quid vis tibi?
Quid quaeris? annos sexaginta natus es,
Aut plus eo ut coniicio: agrum in his regionibus
Meliorem, neque preti maioris, nemo habet;
65
Servos complures: proinde quasi nemo siet,
Ita tute attente illorum officia fungere.
Nunquam tam mane egredior, neque tam vesperi
Domum revertor, quin te in fundo conspicer
Fodere, aut arare, aut aliquid ferre. Denique
70
Nullum remittis tempus, neque te respicis.
Haec non voluptati tibi esse satis certo scio.
At enim dices, Quantum hic operis fiat, poenitet.
Quod in opere faciendo operae consumis tuae,
Si sumas in illis exercendis, plus agas.
Menedemus
75
Chreme, tantumne est ab re tua oti tibi
Aliena ut cures, eaque nihil quae ad te attinent?
Chremes
Homo sum: humani nihil a me alienum puto.
Vel me monere hoc, vel percontari puta.
Rectum est? ego ut faciam: non est? te ut deterream.
Menedemus
80
Mihi sic est usus: tibi ut opus facto est, face.
Chremes
An cuiquam est usus homini se ut cruciet?
Menedemus
Mihi.
Chremes
Si quid laboris est, nollem: sed quid istuc mali est,
Quaeso? quid de te tantum meruisti?
Menedemus
Eheu!
Chremes
Ne lacrima: atque istuc quicquid est fac me ut sciam:
85
Ne retice: ne verere: crede, inquam, mihi,
Aut consolando, aut consilio, aut re iuvero.
Menedemus
Scire hoc vis?
Chremes
Hac quidem causa qua dixi tibi.
Menedemus
Dicetur.
Chremes
At istos rastros interea tamen
Appone: ne labora.
Menedemus
Minime.
Chremes
Quam rem agis?
Menedemus
90
Sine me vacivum tempus ne quod dem mihi
Laboris.
Chremes
Non sinam, inquam.
Menedemus
Ah, non aequum facis.
Chremes
Hui, tam graves hos, quaeso?
Menedemus
Sic meritum est meum.
Chremes
Nunc loquere.
Menedemus
Filium unicum adolescentulum
Habeo: ah, quid dixi habere me? immo habui, Chreme:
95
Nunc habeam necne incertum est.
Chremes
95
Quid ita istuc?
Menedemus
95
Scies.
Est e Corintho hic advena anus paupercula:
Eius filiam ille amare coepit perdite,
Prope iam ut pro uxore haberet: haec clam me omnia.
Ubi rem rescivi coepi non humanitus,
100
Neque ut animum decuit aegrotum adolescentuli,
Tractare; sed vi, et via pervulgata patrum.
Quotidie accusabam. Hem, tibine haec diutius
Licere speras facere me vivo patre,
Amicam ut habeas prope iam in uxoris loco?
105
Erras, si id credis, et me ignoras, Clinia.
Ego te meum esse dici tantisper volo,
Dum, quod te dignum est, facies: sed si id non facis,
Ego quod me in te sit facere dignum invenero.
Nulla adeo ex re istuc fit nisi ex nimio otio.
110
Ego istuc aetatis non amori operam dabam,
Sed in Asiam hinc abii propter pauperiem; atque ibi
Simul rem, et belli gloriam armis repperi.
Postremo adeo res rediit: adolescentulus,
Saepe eadem et graviter audiendo victus est,
115
Et aetate putavit me et benevolentia
Plus scire et providere quam se ipsum sibi.
In Asiam ad regem militatum abiit, Chreme.
Chremes
Quid ais?
Menedemus
Clam me profectus, menses tres abest.
Chremes
Ambo accusandi; etsi illud inceptum tamen
120
Animi est pudentis signum, et non instrenui.
Menedemus
Ubi comperi ex iis qui ei fuere conscii,
Domum revertor moestus, atque animo fere
Perturbato, atque incerto prae aegritudine:
Assido; accurrunt servi, soccos detrahunt;
125
Video alios festinare, lectos sternere,
Coenam apparare: pro se quisque sedulo
Faciebat quo illam mihi lenirent miseriam.
Ubi video haec, coepi cogitare: Hem! tot mea
Solius solliciti sint causa, ut me unum expleant?
130
Ancillae tot me vestiant? sumtus domi
Tantos ego solus faciam? sed gnatum unicum,
Quem pariter uti his decuit, aut etiam amplius,
Quod illa aetas magis ad haec utenda idonea est,
Eum ego hinc eieci miserum iniustitia mea.
135
Malo quidem me dignum quovis deputem,
Si id faciam: nam usque dum ille vitam illam colet
Inopem, carens patria ob meas iniurias,
Interea usque illi de me supplicium dabo,
Laborans, quaerens, parcens, illi serviens.
140
Ita facio prorsus: nihil relinquo in aedibus
Nec vas, nec vestimentum: conrasi omnia,
Ancillas, servos, nisi eos qui opere rustico
Faciundo facile sumtum exercerent suum:
Omnes produxi ac vendidi: inscripsi ilico
145
Aedes mercede; quasi talenta ad quindecim
Coegi; agrum hunc mercatus sum; hic me exerceo.
Decrevi tantisper me minus iniuriae,
Chreme, meo gnato facere dum fiam miser;
Nec fas esse ulla me voluptate hic frui,
150
Nisi ubi ille huc salvus redierit meus particeps.
Chremes
Ingenio te esse in liberos leni puto,
Et illum obsequentem si quis recte aut commode
Tractaret. Verum nec tu illum satis noveras,
Nec te ille: hocque fit ubi non vere vivitur.
155
Tu illum numquam ostendisti quanti penderes,
Nec tibi ille est credere ausus quae est aequum patri;
Quod si esset factum haec numquam evenissent tibi.
Menedemus
Ita res est, fateor: peccatum a me maximum est.
Chremes
Menedeme, at porro recte spero, et illum tibi
160
Salvum affuturum esse hic confido propediem.
Menedemus
Utinam ita Di faxint.
Chremes
Facient: nunc, si commodum est,
Dionysia hic sunt; hodie apud me sis volo.
Menedemus
Non possum.
Chremes
Cur non? quaeso, tandem aliquantulum
Tibi parce: idem absens facere te hoc vult filius.
Menedemus
165
Non convenit qui illum ad laborem impulerim
Nunc me ipsum fugere.
Chremes
Sicine est sententia?
Menedemus
Sic.
Chremes
Bene vale.
Menedemus
Et tu.
Chremes
Lacrimas excussit mihi,
Miseretque me eius. Sed, ut diei tempus est,
Monere oportet me hunc vicinum Phaniam,
170
Ad coenam ut veniat. Ibo, visam si domi est.
Nihil opus fuit monitore: iam dudum domi
Praesto apud me esse aiunt: egomet convivas moror.
Ibo adeo hinc intro: sed quid crepuerunt fores
Hinc a me? quisnam egreditur? huc concessero.
Clitipho
175
Nihil adhuc est quod vereare, Clinia: haudquaquam etiam cessant:
Et illam simul cum nuntio tibi hic ego affuturam hodie scio:
Proin tu sollicitudinem istam falsam quae te excruciat mittas.
Chremes
Quicum loquitur filius?
Clitipho
Pater adest quem volui: adibo. Pater, opportune advenis.
Chremes
180
Quid id est?
Clitipho
180
Hunc Menedemum nostin nostrum vicinum?
Chremes
180
Probe.
Clitipho
Huic filium scis esse?
Chremes
Audivi esse in Asia.
Clitipho
Non est, pater:
Apud nos est.
Chremes
Quid ais?
Clitipho
Advenientem, e navi egredientem, ilico
Adduxi ad coenam: nam mihi magna cum eo iam inde usque a pueritia
Fuit semper familiaritas.
Chremes
Voluptatem magnam nuntias.
185
Quam vellem Menedemum invitatum ut nobiscum esset hodie amplius;
Ut hanc laetitiam nec opinanti primus ei obiicerem domi:
Atque etiam nunc tempus est.
Clitipho
Cave faxis: non opus est, pater.
Chremes
Quapropter?
Clitipho
Quia enim incertum est etiam, quid se faciat. Modo venit;
Timet omnia, patris iram et animum amicae se erga ut siet suae:
190
Eam misere amat: propter eam haec turba atque abitio evenit.
Chremes
190
Scio.
Clitipho
Nunc servulum ad eam in urbem misit, et ego nostrum una Syrum.
Chremes
Quid narrat?
Clitipho
Quid ille? miserum se esse.
Chremes
Miserum? quem minus crederes?
Quid reliqui est quin habeat quae quidem in homine dicuntur bona;
Parentes, patriam incolumem, amicos, genus, cognatos, divitias?
195
Atque haec perinde sunt ut illius animus qui ea possidet:
Qui uti scit ei bona; illi qui non utitur recte mala.
Clitipho
Immo ille fuit senex importunus semper: et nunc nihil magis
Vereor quam ne quid in illum iratus plus satis faxit, pater.
Chremes
Illene? sed reprimam me: nam in metu esse hunc illi est utile.
Clitipho
200
Quid tute tecum?
Chremes
200
Dicam: ut ut erat, mansum tamen oportuit.
Fortasse aliquantum iniquior erat praeter eius libidinem:
Pateretur; nam quem ferret, si parentem non ferret suum?
Huncine erat aequum ex illius more, an illum ex huius vivere?
Et quod illum insimulat durum, id non est: nam parentum iniuriae
205
Uniusmodi sunt ferme, paulo qui est homo tolerabilis.
Scortari crebro nolunt; nolunt crebro convivarier:
Praebent exigue sumtum: atque haec sunt tamen ad virtutem omnia.
Verum ubi animus semel se cupiditate devinxit mala,
Necesse est, Clitipho, consilia consequi consimilia: hoc
210
Scitum est; periculum ex aliis facere, tibi quod ex usu siet.
Clitipho
Ita credo.
Chremes
Ego ibo hinc intro, ut videam nobis quid coenae siet.
Tu, ut tempus est diei, vide sis ne quo hinc abeas longius.
Tap any Latin word to look it up