Dramatis Personae
BYRRHIA — servus
CHARINTUS — adolescens
CHREMES — senex
CRITO — hospes
DAVUS — servus
DROMO — lorarius
GLYCERIUM — meretrix
LESBIA — obstetrix
MYSIS — ancilla
PAMPHILUS — adolescens
SIMO — senex
SOSIA — libertus
ANDRIA. ACTA LUDIS MEGALENSIB M. FULVIO ET M. GLABRIONE AEDILIB. CURULIB. EGERUNT L. AMBIVIUS TURPIO, L. ATTILIUS PRAENESTINUS. MODOS FECIT FLACCUS CLAUDII FILIUS, TIBIIS PARIBUS DEXTRIS ET SINISTRIS. ET EST TOTA GRAECA. EDITA M. MARCELLO, CN. SULPITIO COSS.
Simo
Vos istaec intro auferte: abite. Sosia,
Adesdum: paucis te volo.
Sosia
Dictum puta:
30
Nempe ut curentur recte haec.
Simo
30
Immo aliud.
Sosia
30
Quid est
Quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius?
Simo
Nihil istac opus est arte ad hanc rem quam paro:
Sed iis quas semper in te intellexi sitas,
Sosia
Exspecto quid velis.
Simo
Fide et taciturnitate.
35
Ego postquam te emi, a parvulo ut semper tibi
Apud me iusta et clemens fuerit servitus
Scis: feci e servo ut esses libertus mihi.
Propterea quod servibas liberaliter.
Quod habui summum pretium, persolvi tibi.
Sosia
40
In memoria habeo.
Simo
40
Haud muto factum.
Sosia
40
Gaudeo
Si tibi quid feci aut facio quod placet, Simo,
Et gratum id fuisse advorsum te habeo gratiam.
Sed mihi hoc molestum est: nam istaec commemoratio
Quasi exprobratio est immemoris benefici.
45
Quin tu uno verbo dic quid est quod me velis.
Simo
Ita faciam: hoc primum in hac re praedico tibi;
Quas credis esse has non sunt verae nuptiae.
Sosia
Cur simulas igitur?
Simo
Rem omnem a principio audies;
Eo pacto et gnati vitam, et consilium meum
50
Cognosces, et quid facere in hac re te velim.
Nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia,
Liberius vivendi fuit potestas: nam antea
Qui scire posses, aut ingenium noscere,
Dum aetas, metus, magister, prohibebant?
Sosia
Ita est.
Simo
55
Quod plerique omnes faciunt adolescentuli,
Ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos
Alere aut canes ad venandum, aut ad philosophos:
Horum ille nihil egregie praeter caetera
Studebat: et tamen omnia haec mediocriter.
60
Gaudebam.
Sosia
60
Non iniuria: nam id arbitror
Apprime in vita esse utile ut ne quid nimis.
Simo
Sic vita erat: facile omnes perferre ac pati
Cum quibus erat cunque una: iis sese dedere:
Eorum obsequi studiis: advorsus nemini:
65
Nunquam praeponens se illis: ita facillime
Sine invidia laudem invenias et amicos pares.
Sosia
Sapienter vitam instituit: namque hoc tempore
Obsequium amicos, veritas odium parit.
Simo
Interea mulier quaedam abhinc triennium
70
Ex Andro commigravit huc viciniae,
Inopia et cognatorum negligentia
Coacta, egregia forma atque aetate integra.
Sosia
Hei vereor ne quid Andria apportet mali.
Simo
Primum haec pudice vitam parce ac duriter
75
Agebat, lana ac tela victum quaeritans.
Sed postquam amans accessit, pretium pollicens,
Unus et item alter, ita ut ingenium est omnium
Hominum a labore proclive ad libidinem,
Accepit conditionem, dein quaestum occipit.
80
Qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium
Perduxere illuc secum ut una esset meum.
Egomet continuo mecum, Certe captus est,
Habet. Observabam mane illorum servulos
Venientes aut abeuntes: rogitabam, Heus puer,
85
Dic sodes, quis heri Chrysidem habuit? Nam Andriae
Illi id erat nomen.
Sosia
Teneo.
Simo
Phaedrum, aut Cliniam
Dicebant, aut Niceratum; nam hi tres tum simul
Amabant. Eho, quid Pamphilus? Quid? symbolam
Dedit, coenavit. Gaudebam. Item alio die
90
Quaerebam: comperiebam nihil ad Pamphilum
Quidquam attinere. Enimvero spectatum satis
Putabam, et magnum exemplum continentiae.
Nam qui cum ingeniis conflictatur eiusmodi,
Neque commovetur animus in ea re tamen,
95
Scias posse habere iam ipsum suae vitae modum.
Cum id mihi placebat tum uno ore omnes omnia
Bona dicere, et laudare fortunas meas
Qui gnatum haberem tali ingenio praeditum.
Quid verbis opus est? hac fama impulsus Chremes,
100
Ultro ad me venit unicam gnatam suam
Cum dote summa filio uxorem ut daret.
Placuit; despondi. Hic nuptiis dictus est dies.
Sosia
Quid obstat cur non verae fiant?
Simo
Audies.
Fere in diebus paucis quibus haec acta sunt
105
Chrysis vicina haec moritur.
Sosia
105
O factum bene!
Beasti; metui a Chryside.
Simo
Ibi tum filius
Cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens;
Curabat una funus, tristis interim,
Nonnunquam collacrumabat: placuit tum id mihi.
110
Sic cogitabam; Hic, parvae consuetudinis
Causa, mortem huius tam fert familiariter:
Quid si ipse amasset? quid mihi hic faciet patri?
Haec ego putabam esse omnia humani ingeni
Mansuetique animi officia. Quid multis moror?
115
Egomet quoque eius causa in funus prodeo,
Nihil suspicans etiam mali.
Sosia
Hem, quid est?
Simo
Scies.
Effertur: imus. Interea inter mulieres
Quae ibi aderant forte unam adspicio adolescentulam,
Forma.
Sosia
Bona fortasse.
Simo
Et vultu, Sosia,
120
Adeo modesto, adeo venusto, ut nihil supra.
Quia tum mihi lamentari praeter caeteras
Visa est, et quia erat forma praeter caeteras
Honesta et liberali, accedo ad pedisequas;
Quae sit rogo. Sororem esse aiunt Chrysidis.
125
Percussit illico animum: at at! hoc illud est,
Hinc illae lacrumae; haec illa est misericordia.
Sosia
Quam timeo, quorsum evadas.
Simo
Funus interim
Procedit: sequimur: ad sepulcrum venimus:
In ignem posita est: fletur. Interea haec soror
130
Quam dixi ad flammam accessit imprudentius,
Satis cum periclo. Ibi tum exanimatus Pamphilus
Bene dissimulatum amorem et celatum indicat.
Accurrit: mediam mulierem complectitur:
Mea Glycerium, inquit, quid agis? cur te is perditum?
135
Tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres,
Reiecit se in eum flens quam familiariter.
Sosia
Quid ais?
Simo
Redeo inde iratus atque aegre ferens.
Nec satis ad obiurgandum causae. Diceret,
Quid feci? quid commerui aut peccavi pater?
140
Quae sese in ignem iniicere voluit, prohibui,
Servavi. Honesta oratio est.
Sosia
Recte putas.
Nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit,
Quid facias illi qui dederit damnum aut malum?
Simo
Venit Chremes postridie ad me clamitans,
145
Indignum facinus; comperisse Pamphilum
Pro uxore habere hanc peregrinam. Ego illud sedulo
Negare factum; ille instat factum: denique
Ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam
Neget daturum.
Sosia
Non tu ibi gnatum?
Simo
Ne haec quidem
150
Satis vehemens causa ad obiurgandum.
Sosia
150
Qui cedo?
Simo
Tute ipse his rebus finem praescripsti pater.
Prope adest cum alieno more vivendum est mihi:
Sine nunc meo me vivere interea modo.
Sosia
Qui igitur relictus est obiurgandi locus?
Simo
155
Si propter amorem uxorem nolit ducere,
Ea primum ab illo animadvertenda iniuria est.
Et nunc id operam do ut per falsas nuptias
Vera obiurgandi causa sit si deneget:
Simul sceleratus Davus siquid consili
160
Habet ut consumat nunc cum nihil obsint doli;
Quem ego credo manibus pedibus obnixe omnia
Facturum; magis id adeo mihi ut incommodet
Quam ut obsequatur gnato.
Sosia
Quapropter?
Simo
Rogas?
Mala mens, malus animus. Quem quidem ego si sensero—
165
Sed quid opus est verbis? Sin eveniat quod volo,
In Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes,
Qui mi exorandus est: et spero confore.
Nunc tuum est officium has bene ut adsimules nuptias:
Perterrefacias Davum: observes filium,
170
Quid agat, quid cum illo consili captet.
Sosia
170
Sat est:
Curabo: eamus nunc iam intro.
Simo
I prae, sequar.
Non dubium est quin uxorem nolit filius:
Ita Davum modo timere sensi, ubi nuptias
Futuras esse audivit. Sed ipse exit foras.
Davus
175
Mirabar hoc si sic abiret, et heri semper lenitas
Verebar quorsum evaderet:
Qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo
Numquam cuiquam nostrum verbum fecit, neque id aegre tulit.
Simo
At nunc faciet; neque, ut opinor, sine tuo magno malo.
Davus
180
Id voluit, nos sic nec opinantes duci falso gaudio,
Sperantes, iam amoto metu, interea oscitantes opprimi,
Ut ne esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias:
Astute.
Simo
Carnufex, quae loquitur?
Davus
Herus est, neque provideram.
Simo
Dave.
Davus
Hem, quid est?
Simo
Ehodum ad me!
Davus
Quid hic volt?
Simo
Quid ais?
Davus
Qua de re?
Simo
Rogas?
185
Meum gnatum rumor est amare.
Davus
185
Id populus curat scilicet.
Simo
Hocine agis, an non?
Davus
Ego vero istuc.
Simo
Sed nunc ea me exquirere
Iniqui patris est. Nam quod antehac fecit nihil ad me adtinet.
Dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suum:
Nunc hic dies aliam vitam affert, alios mores postulat.
190
Dehinc postulo, sive aequum est te oro, Dave, ut redeat iam in viam.
Davus
Hoc quid sit?
Simo
Omnes qui amant graviter sibi dari uxorem ferunt.
Davus
Ita aiunt.
Simo
Tum siquis magistrum cepit ad eam rem improbum
Ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque applicat.
Davus
Non hercle intelligo.
Simo
Non? hem!
Davus
Non: Davus sum, non Oedipus.
Simo
195
Nempe ergo aperte vis quae restant me loqui.
Davus
195
Sane quidem.
Simo
Si sensero hodie quicquam in his te nuptiis
Fallaciae conari quo fiant minus,
Aut velle in ea re ostendi quam sis callidus,
Verberibus caesum te in pistrinum Dave dedam usque ad necem,
200
Ea lege atque omine, ut si te inde exemerim ego pro te molam.
Quid, hoc intellextin? an nondum etiam ne hoc quidem?
Davus
Immo callide;
Ita aperte ipsam rem modo locutus nil circuitione usus es.
Simo
Ubi vis facilius passus sim, quam in hac re, me deludier.
Davus
Bona verba, quaeso.
Simo
Irrides: nil me fallis. Edico tibi
205
Ne temere facias: neque tu hoc dicas tibi non praedictum. Cave.
Davus
Enimvero, Dave, nil loci est segnitiae neque socordiae,
Quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis:
Quae si non astu providentur me aut herum pessum dabunt.
Nec quid agam certum est: Pamphilumne adiutem an auscultem seni.
210
Si illum relinquo eius vitae timeo: sin opitulor huius minas;
Cui verba dare difficile est. Primum iam de amore hoc comperit:
Me infensus servat ne quam faciam in nuptiis fallaciam.
Si senserit perii: aut si lubitum fuerit causam ceperit,
Quo iure quaque iniuria praecipitem in pistrinum dabit.
215
Ad haec mala hoc mihi accedit etiam: haec Andria,
Si ista uxor sive amica est, gravida e Pamphilo est.
Audireque eorum est operae pretium audaciam:
Nam inceptio est amentium haud amantium:
Quicquid peperisset decreverunt tollere:
220
Et fingunt quandam inter se nunc fallaciam,
Civem Atticam esse hanc. Fuit olim hinc quidam senex,
Mercator: navem is fregit apud Andrum insulam:
Is obiit mortem: ibi tum hanc eiectam Chrysidis
Patrem recepisse orbam, parvam: Fabulae.
225
Mihi quidem hercle non fit verisimile; atque ipsis commentum placet.
Sed Mysis ab ea egreditur: at ego hinc me ad forum ut
Conveniam Pamphilum, ne de hac re pater imprudentem opprimat.
Mysis
Audivi Archylis iamdudum: Lesbiam adduci iubes.
Sane pol illa temulenta est mulier et temeraria,
230
Nec satis digna cui committas primo partu mulierem;
Tamen eam adducam. Importunitatem spectate aniculae,
Quia compotrix eius est. Di date facultatem obsecro
Huic pariundi, atque illi in aliis potius peccandi locum.
Sed quidnam Pamphilum exanimatum video? Vereor quid siet.
235
Opperiar ut sciam numquidnam haec turbae tristitia adferat.
Pamphilus
Hocine est humanum factum aut inceptum? hocine est officium patris?
Mysis
Quid illud est?
Pamphilus
Pro deum atque hominum fidem, quid est si non haec contumelia est?
Uxorem decrerat dare sese mihi hodie: nonne oportuit
Praescisse me ante? nonne prius communicatum oportuit?
Mysis
240
Miseram me, quod verbum audio?
Pamphilus
Quid Chremes qui denegarat se commissurum mihi
Gnatam suam uxorem? id mutavit, quia me immutatum videt.
Itan obstinate operam dat ut me a Glycerio miserum abstrahat:
Quod si fit pereo funditus.
245
Adeon’ hominem esse invenustum aut infelicem quemquam ut ego sum?
Pro deum atque hominum fidem!
Nullon’ ego Chremetis pacto adfinitatem effugere potero?
Quot modis contemptus, spretus? facta, transacta omnia: hem,
Repudiatus repetor: quamobrem? nisi si id est quod suspicor:
250
Aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi potest,
Itur ad me.
Mysis
Oratio haec me miseram exanimavit metu.
Pamphilus
Nam quid ego nunc dicam de patre? ah
Tantam rem tam neglegenter agere! praeteriens modo
Mihi apud forum, Uxor tibi ducenda est, Pamphile, hodie, inquit, para:
255
Abi domum. Id mi visus est dicere, Abi cito, et suspende te.
Obstipui: censen’ me verbum potuisse ullum proloqui? aut
Ullam causam, saltem ineptam, falsam, iniquam? Obmutui.
Quod si ego rescissem id prius quid facerem, si quis nunc me roget?
Aliquid facerem ut hoc ne facerem. Sed nunc quid primum exsequar?
260
Tot me impediunt curae, quae meum animum divorsae trahunt,
Amor, misericordia huius, nuptiarum sollicitatio,
Tum patris pudor qui me tam leni passus animo est usque adhuc
Quae meo quomque animo libitum est facere. Eine ego ut advorser? hei mihi!
Incertum est quid agam.
Mysis
Misera timeo incertum hoc quorsum accidat.
265
Sed nunc peropus est, aut hunc cum ipsa, aut me aliquid de illa adversum hunc loqui.
Dum in dubio est animus, paulo momento huc vel illuc impellitur.
Pamphilus
Quis hic loquitur? Mysis? salve.
Mysis
O salve, Pamphile.
Pamphilus
Quid agit?
Mysis
Rogas?
Laborat e dolore; atque ex hoc misera sollicita est, diem
Quia olim in hunc sunt constitutae nuptiae: tum autem hoc timet,
270
Ne deseras se.
Pamphilus
270
Hem, egone istuc conari queam?
Ego propter me illam decipi miseram sinam
Quae mihi suum animum atque omnem vitam credidit,
Quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim?
Bene et pudice eius doctum atque eductum sinam
275
Coactum egestate ingenium immutarier?
Non faciam.
Mysis
Haud vereor si in te solo sit situm;
Sed ut vim queas ferre.
Pamphilus
Adeone me ignavum putas,
Adeone porro ingratum, aut inhumanum, aut ferum,
Ut neque me consuetudo neque amor neque pudor
280
Commoveat neque commoneat ut servem fidem?
Mysis
Unum hoc scio, esse meritam ut memor esses sui.
Pamphilus
Memor essem? o Mysis Mysis, etiam nunc mihi
Scripta illa sunt in animo dicta Chrysidis
De Glycerio. Iam ferme moriens me vocat:
285
Accessi: vos semotae: nos soli: incipit:
Mi Pamphile, huius formam atque aetatem vides:
Nec clam te est quam illi utraeque res nunc utiles
Et ad pudicitiam et ad rem tutandam sient.
Quod ego te per hanc dextram oro et ingenium tuum,
290
Per tuam fidem, perque huius solitudinem,
Te obtestor, ne abs te hanc segreges neu deseras,
Si te in germani fratris dilexi loco,
Sive haec te solum semper fecit maximi,
Seu tibi morigera fuit in rebus omnibus.
295
Te isti virum do amicum tutorem patrem.
Bona nostra haec tibi permitto et tuae mando fidei.
Hanc mihi in manum dat: mors continuo ipsam occupat.
Accepi: acceptam servabo.
Mysis
Ita spero quidem.
Pamphilus
Sed cur tu abis ab illa?
Mysis
Obstetricem arcesso.
Pamphilus
Propera, atque audin’?
300
Verbum unum cave de nuptiis, ne ad morbum hoc etiam.
Mysis
300
Teneo.
Tap any Latin word to look it up