Act III — The Unravelling
Sostrata
Obsecro, mea nutrix, quid nunc fiet?
Canthara
Quid fiat rogas?
Recte edepol spero.
Sostrata
Modo dolores, mea tu, occipiunt primulum.
Canthara
290
Iam nunc times, quasi nunquam affueris, nunquam tute pepereris.
Sostrata
Miseram me, neminem habeo; solae sumus: Geta autem hic non adest;
Nec quem ad obstetricem mittam; nec qui arcessat Aeschinum.
Canthara
Pol is quidem iam hic aderit; nam nunquam unum intermittit diem
Quin semper veniat.
Sostrata
Solus mearum miseriarum est remedium.
Canthara
295
E re nata melius fieri haud potuit quam factum est hera;
Quando vitium oblatum est; quod ad illum attinet potissimum
Talem, tali genere atque animo, natum ex tanta familia.
Sostrata
Ita pol est ut dicis: salvus nobis Deos quaeso ut siet.
Geta
Nunc illud est quod si omnes omnia sua consilia conferant,
300
Atque huic malo salutem quaerant, auxili nihil afferant,
Quod mihique heraeque filiaeque herili est. Vae misero mihi!
Tot res repente circumvallant, unde emergi non potest,
Vis, egestas, iniustitia, solitudo, infamia.
Hocine saeclum? O scelera, O genera sacrilega, O hominem impium!
Sostrata
305
Me miseram! quidnam est quod sic video timidum et properantem Getam?
Geta
Quem neque fides neque iusiurandum neque illum misericordia
Repressit neque reflexit, neque quod partus instabat prope,
Cui miserae indigne per vim vitium obtulerat.
Sostrata
Non intelligo
Satis quae loquatur.
Canthara
Propius obsecro accedamus, Sostrata.
Geta
Ah,
310
Me miserum! vix sum compos animi; ita ardeo iracundia.
Nihil est quod malim quam illam totam familiam mihi dari obviam,
Ut ego iram hanc in eos evomam omnem dum aegritudo haec est recens:
Satis mihi id habeam supplici, dum illos ulciscar modo.
Seni animam primum extinguerem ipsi qui illud produxit scelus.
315
Tum autem Syrum impulsorem, vah, quibus illum lacerarem modis!
Sublimem medium arriperem, et capite pronum in terram statuerem,
Ut cerebro dispergat viam.
Adolescenti ipsi eriperem oculos; posthaec praecipitem darem;
Caeteros ruerem, agerem, raperem, tunderem, et prosternerem.
320
Sed cesso heram hoc malo impertiri propere?
Sostrata
320
Revocemus. Geta.
Geta
Hem, quisquis es, sine me.
Sostrata
Ego sum Sostrata.
Geta
Ubi ea est? te ipsam quaerito,
Te expecto: oppido opportune te obtulisti mihi obviam,
Hera.
Sostrata
Quid est? quid trepidas?
Geta
Hei mihi!
Sostrata
Quid festinas, mi Geta?
Animam recipe.
Geta
Prorsus—
Sostrata
Quid istuc prorsus ergo est.
Geta
Periimus:
325
Actum est.
Sostrata
325
Eloquere ergo, obsecro te, quid sit.
Geta
325
Iam—
Sostrata
325
Quid iam, Geta?
Geta
Aeschinus—
Sostrata
Quid is ergo?
Geta
alienus est ab nostra familia.
Sostrata
Hem,
Perii: quare?
Geta
Amare occepit aliam.
Sostrata
Vae miserae mihi!
Geta
Neque id occulte fert: ab lenone ipsus eripuit palam.
Sostrata
Satin hoc certum est?
Geta
Certum: hisce oculis egomet vidi, Sostrata.
Sostrata
Ah,
330
Me miseram! quid credas iam? aut cui credas? Nostrumne Aeschinum;
Nostram vitam omnium, in quo nostrae spes omnesque opes sitae
Erant; qui sine hac iurabat se unum nunquam victurum diem;
Qui se in sui gremio positurum puerum dicebat patris;
Ita obsecraturum ut liceret sibi hanc uxorem ducere?
Geta
335
Hera, lacrimas mitte, ac potius quod ad hanc rem opus est porro consule;
Patiamurne, an narremus cuipiam?
Canthara
Au, mi homo, sanusne es?
An hoc proferendum tibi videtur usquam esse?
Geta
Mihi quidem non placet.
Iam primum illum alieno animo a nobis esse res ipsa indicat.
Nunc si hoc palam proferimus ille infitias ibit, sat scio.
340
Tua fama et gnatae vita in dubium veniet. Tum si maxime
Fateatur, quum amet aliam, non est utile hanc illi dari:
Quapropter quoquo pacto tacito est opus.
Sostrata
Ah, minime gentium:
Non faciam.
Geta
Quid ages?
Sostrata
Proferam.
Geta
Hem, mea Sostrata, vide quam rem agas.
Sostrata
Peiore res loco non potest esse quam in quo nunc sita est.
345
Primum indotata est: tum praeterea quae secunda ei dos erat
Periit: pro virgine dari nuptum non potest. Hoc reliquum est:
Si infitias ibit, testis mecum est annulus quem amiserat.
Postremo, quando ego conscia mihi sum a me culpam esse hanc procul,
Neque pretium neque rem ullam intercessisse illa aut me indignam, Geta,
350
Experiar.
Geta
350
Quid ista? accedo, ut melius dicas.
Sostrata
350
Tu, quantum potes,
Abi, atque Hegioni cognato huius rem omnem narrato ordine;
Nam is nostro Simulo fuit summus, et nos coluit maxime.
Geta
Nam hercle alius nemo respicit nos.
Sostrata
Propera tu, mea Canthara,
Curre: obstetricem arcesse, ut cum opus sit ne in mora nobis siet.
Demea
355
Disperii! Ctesiphonem audivi filium
Una affuisse in raptione cum Aeschino.
Id misero restat mihi mali, si illum potest
Qui alicui rei est etiam eum ad nequitiam abducere.
Ubi ego illum quaeram? credo abductum in ganeum
360
Aliquo: persuasit ille impurus, sat scio.
Sed eccum Syrum ire video: hinc scibo iam ubi siet;
Atque hercle hic de grege illo est: si me senserit
Eum quaeritare, nunquam dicet carnifex.
Non ostendam me id velle.
Syrus
Omnem rem modo seni
365
Quo pacto se haberet enarramus ordine:
Nihil vidi quicquam laetius.
Demea
Pro Iupiter,
Hominis stultitiam!
Syrus
Collaudavit filium:
Mihi qui id dedissem consilium egit gratias.
Demea
Disrumpor.
Syrus
Argentum annumeravit ilico:
370
Dedit praeterea in sumtum dimidium minae:
Id distributum sane est ex sententia.
Demea
Hem!
Huic mandes, si quid recte curatum velis.
Syrus
Hem, Demea, haud aspexeram te. Quid agitur?
Demea
Quid agatur? Vestram nequeo mirari satis
375
Rationem.
Syrus
375
Est hercle inepta, ne dicam dolo,
Atque absurda. Pisces ceteros purga, Dromo:
Congrum istum maximum in aqua sinito ludere
Paulisper: ubi ego venero, exossabitur;
Prius nolo.
Demea
Haecine flagitia!
Syrus
Mihi quidem non placent;
380
Et clamo saepe. Salsamenta haec, Stephanio,
Fac macerentur pulchre.
Demea
Di vestram fidem,
Utrum studione id sibi habet, an laudi putat
Fore si perdiderit gnatum? Vae misero mihi!
Videre videor iam diem illum quum hinc egens
385
Profugiet aliquo militatum.
Syrus
385
O Demea,
Istuc est sapere, non quod ante pedes modo est
Videre, sed etiam illa quae futura sunt
Prospicere.
Demea
Quid? istaec iam penes vos psaltria est?
Syrus
Ellam intus.
Demea
Eho an domi est habiturus?
Syrus
Credo, ut est
390
Dementia.
Demea
390
Haecine fieri!
Syrus
390
Inepta lenitas
Patris et facilitas prava.
Demea
Fratris me quidem
Pudet pigetque.
Syrus
Nimium inter vos, Demea, ac
Non quia ades praesens dico hoc, pernimium interest.
Tu quantus quantus es nihil nisi sapientia es:
395
Ille somnium. Sineres vero tu illum tuum
Facere haec?
Demea
Sinerem illum? an non sex totis mensibus
Prius olfecissem quam ille quicquam coeperit?
Syrus
Vigilantiam tuam tu mihi narras?
Demea
Sic siet
Modo ut nunc est quaeso.
Syrus
Ut quisque suum vult esse, ita est.
Demea
400
Quid eum? vidistine hodie?
Syrus
400
Tuumne filium?
Abigam hunc rus. Iamdudum aliquid ruri agere arbitror.
Demea
Satin scis ibi esse?
Syrus
Oh, qui egomet produxi.
Demea
Optime est.
Metui ne haereret hic.
Syrus
Atque iratum admodum.
Demea
Quid autem?
Syrus
Adortus iurgio fratrem apud forum
405
De psaltria istac.
Demea
405
Ain vero?
Syrus
405
Vah, nihil reticuit.
Nam ut numerabatur forte argentum intervenit
Homo de improviso: coepit clamare, O Aeschine!
Haecine flagitia facere te! haec te admittere
Indigna genere nostro!
Demea
Oh! lacrimo gaudio.
Syrus
410
Non tu hoc argentum perdis sed vitam tuam.
Demea
Salvus sit, spero: est similis maiorum suum.
Syrus
Hui.
Demea
Syre, praeceptorum plenus istorum ille.
Syrus
Phy.
Domi habuit unde disceret.
Demea
Fit sedulo.
Nihil praetermitto: consuefacio: denique
415
Inspicere tanquam in speculum in vitas omnium
Iubeo, atque ex aliis sumere exemplum sibi.
Hoc facito.
Syrus
Recte sane.
Demea
Hoc fugito.
Syrus
Callide.
Demea
Hoc laudi est.
Syrus
Istaec res est.
Demea
Hoc vitio datur.
Syrus
Probissime.
Demea
Porro autem—
Syrus
Non hercle otium est
420
Nunc mihi auscultandi. Pisces ex sententia
Nactus sum: hi mihi ne corrumpantur cautio est:
Nam id nobis tam flagitium est quam illa, Demea,
Non facere vobis quae modo dixti: et, quod queo,
Conservis ad eundem istunc praecipio modum:
425
Hoc salsum est; hoc adustum est; hoc lautum est parum,
Illud recte: iterum sic memento: sedulo
Moneo quae possum pro mea sapientia.
Postremo tanquam in speculum in patinas, Demea,
Inspicere iubeo, et moneo quid facto usus siet.
430
Inepta haec esse nos quae facimus sentio:
Verum quid facias? ut homo est, ita morem geras.
Numquid vis?
Demea
Mentem vobis meliorem dari.
Syrus
Tu rus hinc abis?
Demea
Recta.
Syrus
Nam quid tu hic agas,
Ubi si quid bene praecipias nemo obtemperet?
Demea
435
Ego vero hinc abeo, quando is quamobrem huc veneram
Rus abiit: illum curo unum: ille ad me attinet.
Quando ita vult frater, de istoc ipse viderit.
Sed quis illic est procul quem video? estne hic Hegio,
Tribulis noster? si satis cerno, is hercle est: vah,
440
Homo amicus nobis iam inde a puero. Di boni!
Nae illiusmodi iam nobis magna civium
Penuria est: homo antiqua virtute ac fide.
Haud cito mali quid ortum ex hoc sit publice.
Quam gaudeo ubi etiam huius generis reliquias
445
Restare video! Ah, vivere etiam nunc libet.
Opperiar hominem hic, ut salutem et conloquar.
Hegio
Pro Di immortales, facinus indignum, Geta.
Quid narras?
Geta
Sic est factum.
Hegio
Ex illan familia
Tam illiberale facinus esse ortum? O Aeschine,
450
Pol haud paternum istuc dedisti.
Demea
450
Videlicet
De psaltria hac audivit: id illi nunc dolet
Alieno: pater is nihili pendit. Hei mihi!
Utinam hic prope adesset alicubi, atque audiret haec.
Hegio
Nisi facient quae illos aequum est, haud sic auferent.
Geta
455
In te spes omnis, Hegio, nobis sita est.
Te solum habemus: tu es patronus, tu parens:
Ille tibi moriens nos commendavit senex.
Si deseris tu, periimus.
Hegio
Cave dixeris.
Neque faciam, neque me satis pie posse arbitror.
Demea
460
Adibo. Salvere Hegionem plurimum
Iubeo.
Hegio
Te quaerebam ipsum. Salve Demea.
Demea
Quid autem?
Hegio
Maior filius tuus Aeschinus,
Quem fratri adoptandum dedisti, neque boni
Neque liberalis functus officium est viri.
Demea
465
Quid istuc est?
Hegio
465
Nostrum amicum noras Simulum
Atque aequalem?
Demea
Quidni?
Hegio
Filiam eius virginem
Vitiavit.
Mane; nondum audisti, Demea,
Demea
Hem!
Hegio
Quod est gravissimum.
Demea
An quid est etiam amplius?
Hegio
Vero amplius; nam hoc quidem ferendum aliquo modo est:
470
Persuasit nox, amor, vinum, adolescentia:
Humanum est. Ubi scit factum, ad matrem virginis
Venit ipsus ultro lacrimans, orans, obsecrans,
Fidem dans, iurans se illam ducturum domum.
Ignotum est; tacitum est; creditum est. Virgo ex eo
475
Compressu gravida facta est: mensis hic decimus est.
Ille bonus vir nobis psaltriam, si Dis placet,
Paravit quicum vivat, illam deserit.
Demea
Pro certon tu istaec dicis?
Hegio
Mater virginis
In medio est; ipsa virgo; res ipsa: hic Geta
480
Praeterea, ut captus est servorum non malus
Neque iners, alit illas: solus omnem familiam
Sustentat: hunc abduce, vinci; quaere rem.
Geta
Immo hercle extorque, nisi ita factum est, Demea.
Postremo non negabit: coram ipsum cedo.
Demea
485
Pudet: nec quid agam neque quid huic respondeam
Scio.
Pamphila
Miseram me, differor doloribus.
Iuno Lucina, fer opem: serva me, obsecro.
Hegio
Hem.
Numnam illa quaeso parturit?
Geta
Certe Hegio.
Hegio
Hem.
Illaec fidem nunc vestram implorat, Demea:
490
Quod vos vis cogit, id voluntate impetret.
Haec primum ut fiant Deos quaeso ut vobis decet:
Sin aliter animus vester est, ego, Demea,
Summa vi defendam hanc atque illum mortuum.
Mihi cognatus erat: una a pueris parvulis
495
Sumus educti; una semper militiae et domi
Fuimus; paupertatem una pertulimus gravem.
Quapropter nitar, faciam, experiar, denique
Animam relinquam potius quam illas deseram.
Quid mihi respondes?
Demea
Fratrem conveniam, Hegio:
500
Is quod mihi de hac re dederit consilium id sequar.
Hegio
500
Sed Demea hoc tu facito, cum animo cogites
Quam vos facillime agitis, quam estis maxime
Potentes, dites, fortunati, nobiles,
Tam maxime vos aequo animo aequa noscere
Oportet, si vos vultis perhiberi probos.
Demea
505
Redito: fient quae fieri aequum est omnia.
Hegio
Decet te facere. Geta duc me intro ad Sostratam.
Demea
Non me indicente haec fiunt. Utinam hic sit modo
Defunctum: verum nimia illaec licentia
Profecto evadet in aliquod magnum malum.
510
Ibo ac requiram fratrem, ut in eum haec evomam.
Hegio
Bono animo fac sis, Sostrata; et istam, quod potes,
Fac consolere. Ego Micionem, si apud forum est,
Conveniam; atque ut res gesta est narrabo ordine.
Si est facturus ut sit officium suum,
515
Faciat: sin aliter de hac re est eius sententia,
Respondeat mihi; ut quid agam quamprimum sciam.
Tap any Latin word to look it up