Plautus Rudens
EN Lat Orig
Act 3
Daemones
Miris modis di ludos faciunt hominibus:
mirisque exemplis somnia in somnis danunt
595 ne dormientis quidem sinunt quiescere.
velut ego hac nocte quae praecessit proxima
mirum atque inscitum somniavi somnium.
ad hirundininum nidum visa est simia
ascensionem ut faceret admolirier
600 neque eas eripere quibat inde. postibi
videtur ad me simia adgredirier,
rogare scalas ut darem utendas sibi.
ego ad hoc exemplum simiae respondeo,
natas ex Philomelaatque ex Progne esse hirundines.
605 ago cum ílla, ne quid noceat meis popularibus.
atque illa ánimo iam fieri ferocior;
videtur ultro mihi malum minitarier.
in ius vocat med. ibi ego nescio quo modo
iratus videor mediam arripere simiam;
610 concludo in vincla bestiam nequissimam.
nunc quam ad rem dicam hoc attinere somnium,
numquam hodie quivi ad coniecturam evadere.
sed quid hic in Veneris fano meae viciniae
clamoris oritur? animus miratur meus.
Trachalio
615 Pró Cyrenenses populares, vostram ego imploro fidem,
agricolae, accolae propinqui qui estis his regionibus,
ferte opem inopiae atque exemplum pessumum pessum date.
vindicate, ne impiorum potior sit pollentia
quam innocentum, qui se scelere fieri nolunt nobiles.
620 statuite exemplum impudenti, date pudori praemium,
facite hic lege potius liceat quam vi victo vivere.
currite huc in Veneris fanum, vostram iterum imploro fidem,
qui prope hic adestis quique auditis clamorem meum,
ferte suppetias qui Veneri Veneriaeque antistitae
625 more antiquo in custodelam suom commiserunt caput,
praetorquete iniuriae prius cóllum quam ad vos pervenat.
Daemones
Quid istuc est negoti?
Trachalio
Per ego haec genua te optestor, senex,
quisquis es
Daemones
Quin tu ergo omitte genua et quid sit mi expedi
quod tumultues.
Trachalio
Teque oro et quaeso, si speras tibi
630 hoc anno multum futurum sirpe et laserpicium
eamque eventuram exagogam Capuam salvam et sospitem,
atque ab lippitudine usque siccitas ut sit tibi,
Daemones
Sanun es?
Trachalio
Seu tibi confidis fore multam magudarim
ut te ne pigeat dare operam mihi quod te orabo, senex.
Daemones
635 At ego te per crura et talos tergumque obtestor tuom,
ut, tibi ulmeam ni deesse speres virgidemiam
et tibi eventuram hoc anno úberem messem mali,
ut mi istuc dicas negoti quid sit, quod tumultues.
Trachalio
Qui lubet maledicere? equidem tibi bona optavi omnia.
Daemones
640 Bene equidem tibi dico, qui te digna ut eveniant precor.
Trachalio
Obsecro, hoc praevortere ergo.
Daemones
Quid negotist?
Trachalio
Mulieres
duae innocentes intus hic sunt, tui indigentes auxili,
quibus advorsum ius legesque ínsignite iniuria hic
facta est fitque in Veneris fano; tum sacerdos Veneria
645 indigne adflictatur.
Daemones
645 Quis homo est tanta confidentia,
qui sacerdotem violare aúdet? sed eae mulieres
quae sunt? aut quid is iniqui fit?
Trachalio
Si das operam, eloquar.
Veneris signum sunt amplexae. nunc homo audacissimus
eas deripere volt. eas ámbas esse oportet liberas.
Daemones
650 Quis istic est qui deos tam parvi pendit? paucis expedi.
Trachalio
Fraudis sceleris parricidi periuri plenissimus,
legirupa impudens impurus inverecundissimus,
uno verbo absolvam, lenost: quid illum porro praedicem?
Daemones
Edepol infortunio hominem praedicas donabilem.
Trachalio
655 Qui sacerdoti scelestus faucis interpresserit.
Daemones
At malo cum magno suo fecít hercle. ite istinc foras,
Turbalio, Sparax. ubi estis?
Trachalio
I obsecro intro, subveni
illis.
Daemones
Iterum haud imperabo. sequimini hac.
Trachalio
Age nunciam,
iube oculos elidere, itidem ut sepiis faciunt coqui.
Daemones
660 Proripite hominem pedibus huc itidem quasi occisam suem.—
Trachalio
Audio tumultum. opinor, leno pugnis pectitur.
nimis velim improbissimo homini malas edentaverint.
sed eccas ipsae huc egrediuntur timidae e fano mulieres.
Palaestra
Núnc id est cum ómnium cópiarum átque opum,
665 aúxili, praésidi víduitas nós tenet.
núlla nunc spéculast quaé salutem áfferat,
néc quam in partem íngredi pérsequamur
scímus: tanto ín metu núnc sumus ambae,
tánta importúnitas tántaque iniúria
670 fácta in nos ést modo hic íntus ab nóstro ero,
quí scelestús sacerdótem anum praécipes
réppulit própulit pérquam indignís modis
nósque ab signo íntimo deripuít sua.
séd nunc sese út ferunt rés fortunaéque nostrae,
675 pár moriri ést. neque est mélius morte ín malis,
rébus miserís.
Trachalio
Quid est? quae íllaec orátiost?
césso ego has cónsolari? heús, Palaestra!
Palaestra
Quí vocat?
Trachalio
Ámpelisca.
Ampelisca
Óbsecro, quis est qui vocat?
Palaestra
Quís is est qui nóminat?
Trachalio
respexís, scies.
Palaestra
680 Ó salutís meae spés.
Trachalio
680 Tace ac bóno animo es.
680 vide.
Palaestra
680 modo id líceat, vis ne ópprimat,
quaé vis vim mi áfferam ipsa ádigit.
Trachalio
Ah, désine, nímis inepta es.
Palaestra
Desíste dictis núnciam miserám me consolári;
nisi quid re praesidium apparas, Trachalio, acta haec res est.
Ampelisca
Certumst moriri quam hunc pati saevire lenonem in me.
685 sed muliebri animo sum tamen: miserae quom venit in mentem
mihi mortis, metus membra occupat. edepol hunc acerbum.
Trachalio
Bonum animum habete.
Palaestra
Nam, obsecro, unde ánimus mi invenitur?
Trachalio
Ne, inquam, timete; adsidite hic in ara.
Ampelisca
Quid istaec ara
prodesse nobis plus potest quam signum in fano hic intus
690 Veneris, quod amplexae modo, unde abreptae per vim miserae?
Trachalio
Sedete hic modo, ego hinc vós tamen tutabor. aram habete hanc
vobis pro castris, moenia hinc égo vos defensabo;
praesidio Veneris malitiae lenonis contra incedam.
Palaestra
Tibi auscultamus et, Venús alma, ambae te obsecramus,
695 aram amplexantes hanc tuam lacrumantes, genibus nixae,
in custodelam nos tuam ut recipias et tutere;
illos scelestos, qui tuom fecerunt fanum parvi,
fac ut ulciscare nosque ut hanc tua páce aram obsidere
patiare: elautae ambae sumus opera Neptuni noctu,
700 ne invisas habeas neve idcirco nobis vitio vortas,
si quippiamst, minus quód bene esse lautum tu arbitrare.
Trachalio
Venus, aequom has petere intellego: decet abs te id impetrari;
ignoscere his te convenit: metus has id ut fáciant subigit.
te ex concha natam esse autumant, cave tu hárum conchas spernas.
705 sed optume eccum exit senex, patronus mihique et vobis.
Daemones
Éxi e fano, natum quantum est hominum sacrilegissime.
vos in aram abite sessum. sed ubi sunt?
Trachalio
Huc respice.
Daemones
Optume, istuc volueramus. iube modo accedat prope.
tun legirupionem hic nobis cum dis facere postulas?
710 pugnum in os impinge.
Labrax
710 Iniqua haec patior cum pretio tuo.
Daemones
At etiam minitatur audax?
Labrax
Ius meum ereptum est mihi,
meas mihi ancillas invito me eripis.
Trachalio
Cedo iudicem
de senatu Cyrenensi quemvis opulentum virum,
si tuas ésse oportet nive eas ésse oportet liberas
715 nive in carcerem compingi te est aequom aetatemque ibi
te usque habitare, donec totum carcerem contriveris.
Labrax
Non hodie isti rei auspicavi, ut cum furcifero fabuler.
ego appello.
Daemones
Cum istoc primum, qui te novit, disputa.
Labrax
Tecum ago.
Trachalio
At qui mecum agendumst. suntne illae ancillae tuae?
Labrax
720 Sunt.
Trachalio
720 Agedum ergo, tange utramvis digitulo minimo modo.
Labrax
Quid si attigero?
Trachalio
Extemplo hercle ego te follem pugilatorium
faciam et pendentem incursabo pugnis, periurissime.
Labrax
Mihi non liceat meas ancillas Veneris de ara abducere?
Daemones
Non licet: est lex apud nos
Labrax
Mihi cum vestris legibus
725 nil quicquamst commerci. equidem istas iam ambas educam foras.
tu, senex, si istas amas, huc arido argentost opus;
si autem Veneri complacuerunt, habeat, si argentum dabit.
Daemones
Det tibi argentum? nunc adeo meam ut scias sententiam,
occipito modo illís adferre vim ioculo pausillulum,
730 ita ego te hinc ornatum amittam, tu ipsus te ut non noveris.
vos adeo, ubi ego innuero vobis, ni ei caput exoculassitis,
quasi murteta iunci, item ego vos virgis circumvinciam.
Labrax
agis mecum.
Trachalio
Etiam vimproportas, flagiti flagrantia?
Labrax
Tun, trifurcifer, mihi audes inclementer dicere?
Trachalio
735 Fateor, ego trifurcifer sum, tu es homo adprime probus:
numqui minus hasce esse oportet liberas?
Labrax
Quid, liberas?
Trachalio
Atque eras tuas quidem hercle, atque ex germana Graecia;
nam altera haec est nata Athenis ingenuis parentibus.
Daemones
Quid ego ex te audio?
Trachalio
Hanc Athenis esse natam liberam.
Daemones
740 Mea popularis, obsecro, haec est?
Trachalio
740 Non tu Cyrenensis es?
Daemones
Immo Athenis natus altusque educatusque Atticis.
Trachalio
Opsecro, defende cives tuas, senex.
Daemones
O filia
mea, quom hanc video, mearum me absens miseriarum commones;
trima quae periit mihi, iam tanta esset, si vivit, scio.
Labrax
745 Argentum ego pro istisce ambabus cuiae erant domino dedi;
quid mea réfert, haec Athenis natae án Thebis sient,
dum mihi recte servitutem serviant?
Trachalio
Itane, impudens?
tune hic, feles virginalis, liberos parentibus
sublectos habebis atque indigno quaestu conteres?
750 nam húic alterae quae patria sit profecto nescio,
nisi scio probiorem hanc esse, quam te, impuratissime.
Contende ergo, uter sit tergoverior:
Labrax
Tuae istae sunt.
Trachalio
ni offerumentas habebis pluris in tergo tuo,
quam ulla navis longa clavos, tum ego ero mendacissimus:
755 postea aspicito meum, quando ego tuom inspectavero:
erit tam sincerum, ut quivis dicat ampullarius
optimum esse operi faciundo corium et sincerissimum,
quid causae est quin virgis te usque ad saturitatem sauciem?
quid illas spectas? quas si attigeris, oculos eripiam tibi.
Labrax
760 At qui, quia votas, utramque iam mecum abducam simul.
Daemones
Quid facies?
Labrax
Volcanum adducam, is Venerist adversarius.
Trachalio
Quo illic it?
Labrax
Heus, ecquis hic est? heus.
Daemones
Si attigeris ostium,
iam hercle tibi messis in ore fiet mergis pugneis.
Lorarivs
Nullum habemus ignem, ficis victitamus aridis.
Daemones
765 Ego dabo ignem, siquidem in capite tuo conflandi copiast.
Labrax
Ibo hercle aliquo quaeritatum ígnem.
Daemones
Quid quom inveneris?
Labrax
Ignem magnum hic faciam.
Daemones
Quininhumanum exuras tibi?
Labrax
Immo hasce ambas hic in ara ut vivas comburam, id volo.
Daemones
Iam hercle ego te barba continuo arripiam, in ignem coniciam
770 teque ambustulatum obiciam magnis avibus pabulum.
quom coniecturam egomet mecum facio, haec illast simia,
quae has hirundines ex nido volt eripere ingratiis,
quod ego in somnis somniavi.
Trachalio
Scin quid tecum oro, senex?
ut illas serves, vim defendas, dúm ego erum adduco meum.
Daemones
775 Quaere erum atque adduce.
Trachalio
775 At hic ne
Daemones
775 Maximo malo suo,
si attigerit sive occeptassit.
Trachalio
Cura.
Daemones
Curatumst, abi.
Trachalio
Hunc quoque adserva ipsum, ne quo abitat; nam promisimus
carnufici aut talentum magnum aút hunc hodie sistere.
Daemones
Abi modo, ego dum hoc curabo recte.
Trachalio
Iam ego revenero.
Daemones
780 Vtrum tu, leno, cum malo lubentius
quiescis an sic sine malo, si copiast?
Labrax
Ego quae tu loquere flocci non facio, senex.
meas quidem te invito et Venere et summo Iove
de ara capillo iam deripiam.
Daemones
Tange dum.
Labrax
785 Tangam hercle vero.
Daemones
785 Agedum ergo, accede huc modo.
Labrax
Iube dúm recedere istos ambo illuc modo.
Daemones
Immo ad te accedent.
Labrax
Non hercle equidem censeo.
Daemones
Quid ages, si accedent propius?
Labrax
Ego recessero.
verum, senex, si te umquam in urbe offendero,
790 numquam hercle quisquam me lenonem dixerit,
si te non ludos pessimos dimisero.
Daemones
Facito istuc quod minitare; sed nunc interim,
si illas attigeris, dabitur tibi magnum malum.
Labrax
Quam magnum vero?
Daemones
Quantum lenoni sat est.
Labrax
795 Minacias ego flocci non faciam tuas,
equidem has te invito iam ambas rapiam.
Daemones
Tange dum.
Labrax
Tangam hercle vero.
Daemones
Tanges, at scin quo modo?
i dum, Turbalio, curriculo, adferto domo
duas clávas.
Labrax
Clavas?
Daemones
Sed probas. propera cito.
800 ego te hodie faxo recte acceptum, ut dignus es.
Labrax
Eheu, scelestus galeam in navi perdidi;
nunc mi opportuna hic esset, salva si foret.
licet saltem istas mi appellare?
Daemones
Non licet.
ehem, optime edepol eccum clavator ádvenit.
Labrax
Illud quidem edepol tinnimentum est auribus.
Daemones
Age accipe illinc alteram clavam, Sparax.
age, alter istinc, alter hinc adsistite.
adsistite ambo. sic. audite nunciam:
810 si hercle illic illas hodie digito tetigerit
invitas, ni istunc istis invitassitis
usque adeo donec qua domum abeat nesciat,
periistis ambo. si appellabit quempiam,
vos respondetote istinc istarum vicem;
815 sin ipse abire hínc volet, quantum potest
extemplo amplectitote crura fustibus.
Labrax
Etiam me abire hinc non sinent?
Daemones
Dixi satis.
et ubi ille servos cúm ero huc advenerit,
qui erum accersivit, itote extemplo domum.
820 curate haec sultis magna diligentia.—
Labrax
Heu hercle, ne istic fana mutantur cito:
iam hoc Herculi est, Veneris fanum quod fuit,
ita duo destituit signa hic cum clavis senex.
non hercle quo hinc nunc gentium aufugiam scio,
825 ita nunc mi utrumque saevit, et terra et mare.
Palaestra.
Lorarius
Quid vis?
Labrax
Apage, controversia est,
haec quidem Palaestra, quae respondit, non mea est.
heus, Ampelisca.
Lorarius Alter
Cave sis infortunio.
Labrax
Vltro te. signa ut homines satis recte monent.
830 sed vobis dico, heús vos, num molestiaest,
me adire ad illas propius?
Lorarius
Nil nobis quidem.
Labrax
Numquid molestum mihi erit?
Lorarius
Nil, si caveris.
Labrax
Quid est quod caveam?
Lorarius
Em, a crasso infortunio.
Labrax
Quaeso hercle, abire ut liceat.
Lorarius
Abeas, si velis.
Labrax
835 Bene hercle factum. habeo vobis gratiam.
non accedam potius.
Lorarius
Illic astato ilico.
Labrax
Edepol proveni nequiter multis modis.
certumst hasce hodie usque obsidione vincere.
Plesidippvs
Meamne ílle amicam leno vi, violentia
840 de ara deripere Veneris voluit?
Trachalio
840 Admodum.
Plesidippvs
Quin occidisti extemplo?
Trachalio
Gladius non erat.
Plesidippvs
Caperes aut fustem aut lapidem.
Trachalio
Quid? ego quasi canem
hominem insectarer lapidibus nequissimum?
Labrax
Nunc pol ego perii, Plesidippus eccum adest.
845 converret iam hic me totum cum pulvisculo.
Plesidippvs
Etiamne in ara tunc sedebant mulieres,
quom ad me profectu'sprofectus es ire?
Trachalio
Ibidem nunc sedent.
Plesidippvs
Quis illás nunc illic servat?
Trachalio
Nescio quis senex,
vicinus Veneris; is dedit operam optumam.
850 is nunc cum servis servat. ego mandaveram.
Plesidippvs
Duc me ad lenonem recta. ubi illic est homo?
Labrax
Salve.
Plesidippvs
Salutem nil moror. opta ocius:
rapi te obtorto collo mavis an trahi?
utrum vis opta, dum licet.
Labrax
Neutrum volo.
Plesidippvs
855 Abi sáne ad litus curriculo, Trachalio,
iube illós in urbem ire obviam ad portum mihi,
quos mecum duxi, hunc qui ad carnificem traderent.
post huc redito atque agitato hic custodiam.
ego hunc scelestum ín ius rapiam éxulem.
860 age, ambula in ius.
Labrax
860 Quid ego deliqui?
Plesidippvs
860 Rogas,
quin arrabonem a me accepisti ob mulierem
et eam hinc abduxti?
Labrax
Non avexi.
Plesidippvs
Cur negas?
Labrax
Quia pol provexi: avehere non quivi miser.
equidem tibi me dixeram praesto fore
865 apud Véneris fanum: numquid muto? sumne ibi?
Plesidippvs
In iure causam dicito, hic verbum sat est:
sequere.
Labrax
Obsecro te, subveni mi, Charmides.
rapior optorto collo.
Charmides
Quis me nominat?
Labrax
Viden me ut rapior?
Charmides
Video, atque inspecto lubens.
Labrax
870 Non subvenire mi audes?
Charmides
870 Quis homo te rapit?
Labrax
Adulescens Plesidippus.
Charmides
Vt nanctu'snanctus es, habe.
bono animo meliust te in nervom conrepere.
tibi optigit quod plurimi exoptant sibi.
Labrax
Quid id est?
Charmides
Vt id quod quaerant inveniant sibi.
Labrax
875 Sequere, obsecro, me.
Charmides
875 Pariter suades qualis es:
tu in nervom rapere, eo me óbsecras ut te sequar.
etiam retentas?
Labrax
Perii.
Plesidippvs
Verum sit velim.
tu, mea Palaestra et Ampelisca, ibidem ilico
manete, dúm ego huc redeo.
Lorarius
Equidem suadeo,
880 ut ad nos abeant potius, dum recipis.
Plesidippvs
880 Placet,
bene facitis.
Labrax
Fures mi estis.
Lorarius
Quid, fures? rape.
Labrax
Oro obsecro, Palaestra.
Plesidippvs
Sequere, carnufex.
Labrax
Hospes
Charmides
Non sum hospes, repudio hospitium tuom.
Labrax
Sicine me spernis?
Charmides
Sic ago: semel bibo.
Labrax
885 Di te infelicent.—
Charmides
885 Isti capiti dicito.
credo alium in aliam beluam hominem vortier:
illic ín columbum, credo, leno vortitur,
nam in collumbari collus haud multo post erit;
in nervom ille hodie nidamenta congeret.
890 verum tamen ibo, ei advocatus ut siem,
si qui mea opera citius addici potest.—
Tap any Latin word to look it up
An open-access project
Leo 1896
Leo, Weidmann, 1896 · 1896
The Editor

Friedrich Leo (1851–1914) was one of the greatest Latin scholars of the imperial German university system. Professor at Göttingen from 1889, he combined textual criticism with literary history to an unusual degree. His Geschichte der römischen Literatur (1913) was a landmark work, and his editions of Plautus (1895–1896) and Seneca's tragedies set new standards. Leo's Plautine scholarship was transformative: he was the first to systematically analyse Plautus's metrical practice, using it as a tool for detecting interpolations and establishing the text.

About This Edition

Leo's edition of Plautus, published by Weidmann in Berlin (2 vols., 1895–1896), represented a dramatic advance over previous editions. Leo was the first editor to take full account of the Ambrosian palimpsest (Codex Ambrosianus, 4th–5th century), the oldest witness to Plautus's text, which had been imperfectly read by earlier scholars. His text is characterised by rigorous metrical analysis and a willingness to identify passages he considered interpolated. W. M. Lindsay's OCT (1904–1905) drew heavily on Leo's work while sometimes differing on individual readings.

Tap any Latin word to look it up