Elegiae — Book 4 — Gadsden Classics

hoc, quodcumque uides, hospes, qua maxima Roma est,

quid mirare meas tot in uno corpore formas,

haec Arethusa suo mittit mandata Lycotae,

Tarpeium nemus et Tarpeiae turpe sepulcrum

terra tuum spinis obducat, lena, sepulcrum,

sacra facit uates: sint ora fauentia sacris,

Sunt aliquid Manes: letum non omnia finit,

disce, quid Esquilias hac nocte fugarit aquosas,

Amphitryoniades qua tempestate iuuencos

nunc Iouis incipiam causas aperire Feretri

desine, Paulle, meum lacrimis urgere sepulcrum:

ante Phrygem Aenean collis et herba fuit;

accipe Vertumni signa paterna dei.

cum totiens absis, si potes esse meus.

fabor et antiqui limina capta Iouis.

et tua, quod non uis, sentiat umbra sitim;

et cadat ante meos icta iuuenca focos.

luridaque euictos effugit umbra rogos.

cum uicina nouis turba cucurrit agris.

egerat a stabulis, o Erythea, tuis,

armaque de ducibus trina recepta tribus.

panditur ad nullas ianua nigra preces;

atque ubi Nauali stant sacra Palatia Phoebo,

Tuscus ego et Tuscis orior, nec paenitet inter

si qua tamen tibi lecturo pars oblita derit,

lucus erat felix hederoso conditus antro,

nec sedeant cineri Manes, et Cerberus ultor

serta Philiteis certet Romana corymbis,

Cynthia namque meo uisa est incumbere fulcro,

Lanuuium annosi uetus est tutela draconis,

uenit ad inuictos pecorosa Palatia montis,

magnum iter ascendo, sed dat mihi gloria uires:

cum semel infernas intrarunt funera leges,

Euandri profugae concubuere boues.

proelia Volsinios deseruisse focos.

haec erit e lacrimis facta litura meis:

multaque natiuis obstrepit arbor aquis,

turpia ieiuno terreat ossa sono!

et Cyrenaeas urna ministret aquas.

murmur ad extremae nuper humata uiae,

hic, ubi tam rarae non perit hora morae,

et statuit fessos fessus et ipse boues,

non iuuat e facili lecta corona iugo.

non exorato stant adamante uiae.

5 fictilibus creuere deis haec aurea templa,

5 haec me turba iuuat, nec templo laetor eburno:

5 aut si qua incerto fallet te littera tractu,

5 Siluani ramosa domus, quo dulcis ab aestu

5 docta uel Hippolytum Veneri mollire negantem,

5 costum molle date et blandi mihi turis honores,

5 cum mihi somnus ab exsequiis penderet amoris,

5 qua sacer abripitur caeco descensus hiatu,

5 qua Velabra suo stagnabant flumine quoque

5 imbuis exemplum primae tu, Romule, palmae

5 te licet orantem fuscae deus audiat aulae:

nec fuit opprobrio facta sine arte casa;

Romanum satis est posse uidere Forum.

signa meae dextrae iam morientis erunt.

fistula poturas ire iubebat ouis.

concordique toro pessima semper auis,

terque focum circa laneus orbis eat.

et quererer lecti frigida regna mei.

qua penetrat (uirgo, tale iter omne caue!)

nauta per urbanas uelificabat aquas.

huius, et exuuio plenus ab hoste redis,

nempe tuas lacrimas litora surda bibent.

Tarpeiusque pater nuda de rupe tonabat,

hac quondam Tiberinus iter faciebat, et aiunt

te modo uiderunt iteratos Bactra per ortus,

hunc Tatius fontem uallo praecingit acerno,

Penelopen quoque neglecto rumore mariti

spargite me lymphis, carmenque recentibus aris

eosdem habuit secum quibus est elata capillos,

ieiuni serpentis honos, cum pabula poscit

sed non infido manserunt hospite Caco

tempore quo portas Caeninum Acrona petentem

uota mouent superos: ubi portitor aera recepit,

et Tiberis nostris aduena bubus erat.

remorum auditos per uada pulsa sonos:

te modo munito Sericus hostis equo,

fidaque suggesta castra coronat humo.

nubere lasciuo cogeret Antinoo.

tibia Mygdoniis libet eburna cadis.

eosdem oculos; lateri uestis adusta fuit,

annua et ex ima sibila torquet humo.

incolumes: furto polluit ille Iouem.

uictor in euersum cuspide fundis equum.

obserat herbosos lurida porta rogos.

qua gradibus domus ista Remi se sustulit, olim

at postquam ille suis tantum concessit alumnis,

hibernique Getae, pictoque Britannia curru,

quid tum Roma fuit, tubicen uicina Curetis

illa uelit, poterit magnes non ducere ferrum,

ite procul fraudes, alio sint aere noxae:

et solitum digito beryllon adederat ignis,

talia demissae pallent ad sacra puellae,

incola Cacus erat, metuendo raptor ab antro,

Acron Herculeus Caenina ductor ab arce,

sic maestae cecinere tubae, cum subdita nostrum

10 unus erat fratrum maxima regna focus.

10 Vertumnus uerso dicor ab amne deus.

10 ustus et Eoa decolor Indus aqua.

10 cum quateret lento murmure saxa Iouis?

10 et uolucris nidis esse nouerca suis.

10 pura nouum uati laurea mollit iter.

10 summaque Lethaeus triuerat ora liquor.

10 cum temere anguino creditur ore manus.

10 per tria partitos qui dabat ora sonos.

10 Roma, tuis quondam finibus horror erat.

10 detraheret lecto fax inimica caput.

curia, praetexto quae nunc nitet alta senatu,

haecne marita fides et parce auia noctes,

atque ubi nunc terris dicuntur iura subactis,

quippe et, Collinas ad fossam mouerit herbas,

Musa, Palatini referemus Apollinis aedem:

spirantisque animos et uocem misit: at illi

ille sibi admotas a uirgine corripit escas:

hic, ne certa forent manifestae signa rapinae,

hic spolia ex umeris ausus sperare Quirini

quid mihi coniugium Paulli, quid currus auorum

pellitos habuit, rustica corda, Patres.

seu, quia uertentis fructum praecepimus anni,

cum rudis urgenti bracchia uicta dedi?

stabant Romano pila Sabina Foro.

stantia currenti diluerentur aqua:

res est, Calliope, digna fauore tuo.

pollicibus fragiles increpuere manus:

uirginis in palmis ipsa canistra tremunt.

auersos cauda traxit in antra boues,

ipse dedit, sed non sanguine sicca suo.

profuit aut famae pignora tanta meae?

bucina cogebat priscos ad uerba Quiritis:

Vertumni rursus credidit esse sacrum.

quae mihi deductae fax omen praetulit, illa

murus erant montes: ubi nunc est curia saepta,

audax cantatae leges imponere lunae

Caesaris in nomen ducuntur carmina: Caesar

‘perfide nec cuiquam melior sperande puellae,

si fuerint castae, redeunt in colla parentum,

nec sine teste deo: furem sonuere iuuenci,

hunc uidet ante cauas librantem spicula turris

non minus immitis habuit Cornelia Parcas:

centum illi in prato saepe senatus erat.

prima mihi uariat liuentibus uua racemis,

traxit ab euerso lumina nigra rogo;

bellicus ex illo fonte bibebat equus.

et sua nocturno fallere terga lupo,

dum canitur, quaeso, Iuppiter ipse uaces!

in te iam uires somnus habere potest?

clamantque agricolae fertilis annus erit.

furis et implacidas diruit ira fores.

Romulus et uotis occupat ante ratis:

et sum, quod digitis quinque legatur, onus.

15 nec sinuosa cauo pendebant uela theatro,

15 et coma lactenti spicea fruge tumet;

15 et Stygio sum sparsa lacu, nec recta capillis

15 hinc Tarpeia deae fontem libauit: at illi

15 posset ut intentos astu caecare maritos,

15 est Phoebi fugiens Athamana ad litora portus,

15 iamne tibi exciderant uigilacis furta Suburae

15 huc mea detonsis auecta est Cynthia mannis:

15 Maenalio iacuit pulsus tria tempora ramo

15 Iuppiter, haec hodie tibi uictima corruet Acron.

15 damnatae noctes et uos, uada lenta, paludes,

pulpita sollemnis non oluere crocos.

hic dulcis cerasos, hic autumnalia pruna

uitta data est: nupsi non comitante deo.

urgebat medium fictilis urna caput.

cornicum immeritas eruit ungue genas;

qua sinus Ioniae murmura condit aquae,

et mea nocturnis trita fenestra dolis?

causa fuit Iuno, sed mage causa Venus.

Cacus, et Alcides sic ait: ‘ite, boues,

uouerat, et spolium corruit ille Ioui.

et quaecumque meos implicat unda pedes,

nulli cura fuit externos quaerere diuos,

cernis et aestiuo mora rubere die;

omnibus heu portis pendent mea noxia uota:

et satis una malae potuit mors esse puellae,

consuluitque striges nostro de sanguine, et in me

Actia Iuleae pelagus monumenta carinae,

per quam demisso quotiens tibi fune pependi,

Appia, dic quaeso, quantum te teste triumphum

Herculis ite boues, nostrae labor ultime clauae,

urbis uirtutisque parens sic uincere sueuit,

immatura licet, tamen huc non noxia ueni:

cum tremeret patrio pendula turba sacro,

insitor hic it pomosa uota corona,

texitur haec castris quarta lacerna tuis.

quae uoluit flammas fallere, Vesta, tuas?

hippomanes fetae semina legit equae.

nautarum uotis non operosa uia.

alterna ueniens in tua colla manu!

egerit effusis per tua saxa rotis!

bis mihi quaesitae, bis mea praeda, boues,

qui tulit a parco frigida castra lare.

det Pater hic umbrae mollia iura meae.

annuaque accenso celebrante Parilia faeno,

cum pirus inuito stipite mala tulit.

occidat, immerita qui carpsit ab arbore uallum

uidit harenosis Tatium proludere campis

exorabat opus uerbis, ceu blanda perure

huc mundi coiere manus: stetit aequore moles

saepe Venus triuio commissa est, pectore mixto

turpis in arcana sonuit cum rixa taberna;

aruaque mugitu sancite Bouaria longo:

idem eques et frenis, idem fuit aptus aratris,

aut si quis posita iudex sedet Aeacus urna,

20 qualia nunc curto lustra nouantur equo.

20 mendax fama, noces: alius mihi nominis index:

20 et struxit querulas rauca per ossa tubas,

20 pictaque per flauas arma leuare iubas:

20 saxosamque ferat sedula culpa uiam:

20 pinea, nec remis aequa fauebat auis.

20 fecerunt tepidas pallia nostra uias.

20 si sine me, famae non sine labe meae.

20 nobile erit Romae pascua uestra Forum.’

20 et galea hirsuta compta lupina iuba.

20 in mea sortita uindicet ossa pila:

Vesta coronatis pauper gaudebat asellis,

de se narranti tu modo crede deo.

dignior obliquo funem qui torqueat Ocno,

obstipuit regis facie et regalibus armis,

‘si te Eoa Dorozantum iuuat aurea ripa

altera classis erat Teucro damnata Quirino,

foederis heu taciti, cuius fallacia uerba

spectaclum ipsa sedens primo temone pependit,

dixerat, et sicco torquet sitis ora palato,

picta neque inducto fulgebat parma pyropo:

assideant fratres, iuxta et Minoida sellam

ducebant macrae uilia sacra boues.

opportuna mea est cunctis natura figuris:

aeternusque tuam pascat, aselle, famem!

interque oblitas excidit urna manus.

et quae sub Tyria concha superbit aqua,

pilaque feminea turpiter acta manu:

non audituri diripuere Noti.

ausa per impuros frena mouere locos.

terraque non ullas feta ministrat aquas.

praebebant caesi baltea lenta boues.

Eumenidum intento turba seuera foro:

parua saginati lustrabant compita porci,

in quamcumque uoles uerte, decorus ero.

dic mihi, num teneros urit lorica lacertos?

saepe illa immeritae causata est omina lunae,

Eurypylique placet Coae textura Mineruae,

hinc Augusta ratis plenis Iouis omine uelis,

at mihi non oculos quisquam inclamauit euntis:

serica nam taceo uulsi carpenta nepotis

sed procul inclusas audit ridere puellas,

necdum ultra Tiberim belli sonus, ultima praeda

Sisyphe, mole uaces; taceant Ixionis orbes,

pastor et ad calamos exta litabat ouis.

indue me Cois, fiam non dura puella:

num grauis imbellis atterit hasta manus?

et sibi tingendas dixit in amne comas:

sectaque ab Attalicis putria signa toris,

signaque iam Patriae uincere docta suae.

unum impetrassem te reuocante diem:

atque armillatos colla Molossa canis,

lucus ubi umbroso fecerat orbe nemus,

Nomentum et captae iugera terna Corae.

fallax Tantaleus corripiare liquor;

25 uerbera pellitus saetosa mouebat arator,

25 meque uirum sumpta quis neget esse toga?

25 haec noceant potius, quam dentibus ulla puella

25 saepe tulit blandis argentea lilia Nymphis,

25 seu quae palmiferae mittunt uenalia Thebae,

25 tandem aciem geminos Nereus lunarat in arcus,

25 nec crepuit fissa me propter harundine custos,

25 qui dabit immundae uenalia fata saginae,

25 femineae loca clausa deae fontesque piandos

25 Cossus at insequitur Veientis caede Tolumni,

25 Cerberus et nullas hodie petat improbus umbras;

unde licens Fabius sacra Lupercus habet.

da falcem et torto frontem mihi comprime faeno:

det mihi plorandas per tua colla notas!

Romula ne faciem laederet hasta Tati.

murreaque in Parthis pocula cocta focis;

armorum et radiis picta tremebat aqua,

laesit et obiectum tegula curta caput.

uincet ubi erasas barba pudenda genas.

impune et nullis sacra retecta uiris.

uincere cum Veios posse laboris erat;

et iaceat tacita laxa catena sera.

nec rudis infestis miles radiabat in armis:

iurabis nostra gramina secta manu.

diceris et macie uultum tenuasse: sed opto

dumque subit primo Capitolia nubila fumo,

sperne fidem, prouolue deos, mendacia uincant,

cum Phoebus linquens stantem se uindice Delon

denique quis nostro curuum te funere uidit,

cum fieret nostro totiens iniuria lecto,

deuia puniceae uelabant limina uittae,

heu Veii ueteres! et uos tum regna fuistis,

ipsa loquor pro me: si fallo, poena sororum

miscebant usta proelia nuda sude.

arma tuli quondam et, memini, laudabar in illis:

e desiderio sit color iste meo.

rettulit hirsutis bracchia secta rubis,

frange et damnosae iura pudicitiae!

(nam tulit iratos mobilis una Notos)

atram quis lacrimis incaluisse togam?

mutato uolui castra mouere toro.

putris odorato luxerat igne casa,

et uestro posita est aurea sella foro:

infelix umeros urgeat urna meos.

prima galeritus posuit praetoria Lycmon,

corbis et imposito pondere messor eram.

at mihi cum noctes induxit uesper amaras,

et sua Tarpeia residens ita fleuit ab arce

et simulare uirum pretium facit: utere causis!

astitit Augusti puppim super, et noua flamma

si piguit portas ultra procedere, at illuc

Phyllis Auentinae quaedam est uicina Dianae,

populus et longis ornabat frondibus aedem,

nunc intra muros pastoris bucina lenti

si cui fama fuit per auita tropaea decori,

30 magnaque pars Tatio rerum erat inter ouis.

30 sobrius ad lites: at cum est imposta corona,

30 si qua relicta iacent, osculor arma tua;

30 uulnera, uicino non patienda Ioui:

30 maior dilata nocte recurret amor.

30 luxit in obliquam ter sinuata facem.

30 iussisses lectum lentius ire meum.

30 sobria grata parum: cum bibit, omne decet.

30 multaque cantantis umbra tegebat auis.

30 cantat, et in uestris ossibus arua metunt.

30 Afra Numantinos regna loquuntur auos:

hinc Tities Ramnesque uiri Luceresque Soloni,

clamabis capiti uina subisse meo.

tum queror in toto non sidere pallia lecto,

‘ignes castrorum et Tatiae praetoria turmae

si tibi forte comas uexauerit, utilis ira:

non ille attulerat crinis in colla tos

cur uentos non ipse rogis, ingrate, petisti?

altera Tarpeios est inter Teia lucos,

huc ruit in siccam congesta puluere barbam,

forte super portae dux Veiens astitit arcem

altera maternos exaequat turba Libones,

quattuor hinc albos Romulus egit equos.

cinge caput mitra, speciem furabor Iacchi;

lucis et auctores non dare carmen auis.

et formosa oculis arma Sabina meis,

post modo mercata pace premendus erit.

aut testudineae carmen inerme lyrae,

cur nardo flammae non oluere meae?

candida, sed potae non satis unus erit.

et iacit ante fores uerba minora deo:

colloquiumque sua fretus ab urbe dedit:

et domus est titulis utraque fulta suis.

quippe suburbanae parua minus urbe Bouillae

furabor Phoebi, si modo plectra dabis.

noctibus hibernis castrensia pensa laboro

o utinam ad uestros sedeam captiua Penatis,

denique ubi amplexu Venerem promiseris empto,

sed quali aspexit Pelopeum Agamemnona uultu,

hoc etiam graue erat, nulla mercede hyacinthos

his ego constitui noctem lenire uocatis,

‘uos precor, o luci sacro quae luditis antro,

dumque aries murum cornu pulsabat aeno,

mox, ubi iam facibus cessit praetexta maritis,

et, qui nunc nulli, maxima turba Gabi.

cassibus impositis uenor: sed harundine sumpta

et Tyria in clauos uellera secta tuos;

dum captiua mei conspicer ora Tati!

fac simules puros Isidis esse dies.

egessitque auidis Dorica castra rogis,

inicere et fracto busta piare cado.

et Venere ignota furta nouare mea.

pandite defessis hospita fana uiris.

uinea qua ductum longa tegebat opus,

uinxit et acceptas altera uitta comas,

35 et stetit Alba potens, albae suis omine nata,

35 fautor plumoso sum deus aucupio.

35 et disco, qua parte fluat uincendus Araxes,

35 Romani montes, et montibus addita Roma,

35 ingerat Aprilis Iole tibi, tundat Amycle

35 aut qualis flexos it Pythona per orbis

35 Lygdamus uratur — candescat lamina uernae —

35 unus erat tribus in secreta lectulus herba.

35 fontis egens erro circaque sonantia lymphis;

35 Cossus ait forti melius concurrere campo.

35 iungor, Paulle, tuo sic discessura cubili:

ac tibi Fidenas longa erat isse uia.

est etiam aurigae species Vertumnus et eius

quot sine aqua Parthus milia currat equus;

et ualeat probro Vesta pudenda meo:

natalem Mais Idibus esse tuum.

serpentem, imbelles quem timuere lyrae.

sensi ego, cum insidiis pallida uina bibi —

quaeris concubitus? inter utramque fui.

et caua succepto flumine palma sat est.

nec mora fit, plano sistit uterque gradum.

in lapide hoc uni nupta fuisse legar.

nil patrium nisi nomen habet Romanus alumnus:

traicit alterno qui leue pondus equo.

cogor et e tabula pictos ediscere mundos,

ille equus, ille meos in castra reponet amores,

supplex ille sedet — posita tu scribe cathedra

mox ait ‘o Longa mundi seruator ab Alba,

at Nomas — arcanas tollat uersuta saliuas;

Lygdamus ad cyathos, uitrique aestiua supellex

audistisne aliquem, tergo qui sustulit orbem?

di Latias iuuere manus, desecta Tolumni

testor maiorum cineres tibi, Roma, colendos,

sanguinis altricem non pudet esse lupam.

suppetat hic, piscis calamo praedabor, et ibo

qualis et haec docti sit positura dei,

cui Tatius dextras collocat ipse iubas!

quidlibet! has artis si pauet ille, tenes!

Auguste, Hectoreis cognite maior auis,

dicet damnatas ignea testa manus.

et Methymnaei Graeca saliua meri.

ille ego sum: Alciden terra recepta uocat.

ceruix Romanos sanguine lauit equos.

sub quorum titulis, Africa, tunsa iaces,

huc melius profugos misisti, Troia, Penatis;

mundus demissis institor in tunicis.

quae tellus sit lenta gelu, quae putris ab aestu,

quid mirum in patrios Scyllam saeuisse capillos,

semper habe morsus circa tua colla recentis,

uince mari: iam terra tua est: tibi militat arcus

quae modo per uilis inspecta est publica noctes,

Nile, tuus tibicen erat, crotalistria phillis,

quis facta Herculeae non audit fortia clauae

Claudius a Rheno traiectos arcuit hostis,

et Persen proauo stimulantem pectus Achille,

40 heu quali uecta est Dardana puppis aue!

40 pastorem ad baculum possum curuare uel idem

40 uentus in Italiam qui bene uela ferat.

40 candidaque in saeuos inguina uersa canis?

40 litibus alternis quos putet esse datos.

40 et fauet ex umeris hoc onus omne meis.

40 haec nunc aurata cyclade signat humum;

40 haec facilis spargi munda sine arte rosa,

40 et numquam ad uastas irrita tela feras,

40 Belgica cum uasti parma relata ducis

40 quique tuas proauo fregit Achille domos,

iam bene spondebant tunc omina, quod nihil illam

sirpiculis medio puluere ferre rosam.

assidet una soror, curis et pallida nutrix

prodita quid mirum fraterni cornua monstri,

nec te Medeae delectent probra sequacis

e metu patriam, quae nunc te uindice freta

et grauiora rependit iniquis pensa quasillis,

nanus et ipse suos breuiter concretus in artus

atque uni Stygias homini luxisse tenebras?

Virdomari. genus hic Rheno iactabat ab ipso,

me neque censurae legem mollisse nec ulla

laeserat abiegni uenter apertus equi,

nam quid ego adiciam, de quo mihi maxima fama est,

peierat hiberni temporis esse moras.

cum patuit lecto stamine torta uia?

(nempe tulit fastus ausa rogare prior),

imposuit prorae publica uota tuae.

garrula de facie si qua locuta mea est;

iactabat truncas ad caua buxa manus.

accipit: haec fesso uix mihi terra patet.

mobilis e rectis fundere gaesa rotis.

labe mea uestros erubuisse focos.

cum pater in nati trepidus ceruice pependit,

hortorum in manibus dona probata meis?

felix Hippolyte! nuda tulit arma papilla

quantum ego sum Ausoniis crimen factura puellis,

sed potius mundi Thais pretiosa Menandri,

quam nisi defendes, murorum Romulus augur

nostraque quod Petale tulit ad monumenta coronas,

sed neque suppletis constabat flamma lucernis,

quodsi Iunoni sacrum faceretis amarae,

illi ut uirgatis iaculans it ab agmine bracis

non fuit exuuiis tantis Cornelia damnum:

et uerita est umeros urere flamma pios.

caeruleus cucumis tumidoque cucurbita uentre

et texit galea barbara molle caput.

improba uirgineo lecta ministra foco!

cum ferit astutos comica moecha Getas.

ire Palatinas non bene uidit auis.

codicis immundi uincula sentit anus;

reccidit inque suos mensa supina pedes.

non clausisset aquas ipsa nouerca suas.

torquis ab incisa decidit unca gula.

quin et erat magnae pars imitanda domus.

45 tunc animi uenere Deci Brutique secures,

45 me notat et iunco brassica uincta leui;

45 Romanis utinam patuissent castra puellis!

45 Pallados exstinctos si quis mirabitur ignis,

45 in mores te uerte uiri: si cantica iactat,

45 et nimium remis audent prope: turpe Latinis

45 caeditur et Lalage tortis suspensa capillis,

45 me quoque per talos Venerem quaerente secundos

45 sin aliquem uultusque meus saetaeque leonis

45 nunc spolia in templo tria condita: causa Feretri,

45 nec mea mutata est aetas, sine crimine tota est:

uexit et ipsa sui Caesaris arma Venus,

nec flos ullus hiat pratis, quin ille decenter

essem militiae sarcina fida tuae,

ignoscat: lacrimis spargitur ara meis.

i comes et uoces ebria iunge tuas.

principe te fluctus regia uela pati.

per nomen quoniam est ausa rogare meum.

semper damnosi subsiluere canes.

terrent et Libyco sole perusta coma,

omine quod certo dux ferit ense ducem;

uiximus insignes inter utramque facem.

arma resurgentis portans uictricia Troiae:

impositus fronti langueat ante meae.

nec me tardarent Scythiae iuga, cum Paper altas

cras, ut rumor ait, tota potabitur urbe:

ianitor ad dantis uigilet: si pulset inanis,

nec te, quod classis centenis remiget alis,

te patiente meae conflauit imaginis aurum,

cantabant surdo, nudabant pectora caeco:

idem ego Sidonia feci seruilia palla

seu quia uicta suis umeris haec arma ferebant,

mi natura dedit leges a sanguine ductas,

felix terra tuos cepit, Iule, deos,

at mihi, quod formas unus uertebar in omnis,

Africus in glaciem frigore nectit aquas.

tu cape spinosi rorida terga iugi.

surdus in obductam somniet usque seram.

terreat: inuito labitur illa mari:

ardente e nostro dotem habitura rogo.

Lanuuii ad portas, ei mihi, s eram;

officia et Lydo pensa diurna colo,

hinc Feretri dictast ara superba Iovis.

nec possis melior iudicis esse metu.

si modo Auernalis tremulae cortina Sibyllae

nomen ab euentu patria lingua dedit;

omnis amor magnus, sed aperto in coniuge maior:

lubrica tota uia est et perfida: quippe tacentis

nec tibi displiceat miles non factus amori,

quodque uehunt prorae Centaurica saxa minantis,

non tamen insector, quamuis mereare, Properti:

cum subito rauci sonuerunt cardine postes,

mollis et hirsutum cepit mihi fascia pectus,

quaelibet austeras de me ferat urna tabellas:

50 dixit Auentino rura pianda Remo,

50 et tu, Roma, meis tribuisti praemia Tuscis,

50 hanc Venus, ut uiuat, uentilat ipsa facem.

50 fallaci celat limite semper aquas.

50 nauta nec attrita si ferat aera manu,

50 tigna caua et pictos experiere metus.

50 longa mea in libris regna fuere tuis.

50 et leuia ad primos murmura facta Laris.

50 et manibus duris apta puella fui.’

50 turpior assessu non erit ulla meo,

aut si Pergameae sero rata carmina uatis

(unde hodie Vicus nomina Tuscus habet),

nam mihi quo Poenis ter purpura fulgeat ostris

o utinam magicae nossem cantamina Musae!

aut quorum titulus per barbara colla pependit,

frangit et attollit uires in milite causa;

iuro ego Fatorum nulli reuolubile carmen,

nec mora, cum totas resupinat Cynthia ualuas,

talibus Alcides; at talibus alma sacerdos

uel tu, quae tardam mouisti fune Cybeben,

longaeuum ad Priami uera fuere caput:

tempore quo sociis uenit Lycomedius armis

crystallusque meas ornet aquosa manus?

haec quoque formoso lingua tulisset opem.

cretati medio cum saluere foro.

quae nisi iusta subest, excutit arma pudor.

tergeminusque canis sic mihi molle sonet,

non operosa comis, sed furibunda decens.

puniceo canas stamine uincta comas:

Claudia, turritae rara ministra deae,

‘uertite equum, Danai! male uincitis! Ilia tellus

atque Sabina feri contudit arma Tati.

omnia surda tacent, rarisque assueta kalendis

te toga picta decet, non quem sine matris honore

aurum spectato, non quae manus afferat aurum!

tempus adest, committe ratis! ego temporis auctor

me seruasse fidem. si fallo, uipera nostris

pocula mi digitos inter cecidere remissos,

‘parce oculis, hospes, lucoque abscede uerendo;

uel cuius rasos cum Vesta reposceret ignis,

uiuet, et huic cineri Iuppiter arma dabit.’

uidi ego labentis acies et tela caduca,

uix aperit clausos una puella Lares,

nutrit inhumanae dura papilla lupae.

uersibus auditis quid nisi uerba feres?

ducam laurigera Iulia rostra manu.’

sibilet in tumulis et super ossa cubet.

palluerantque ipso labra ta mero.

cede agedum et tuta limina linque fuga.

exhibuit uiuos carbasus alba focos.

55 optima nutricum nostris lupa Martia rebus,

55 atque hostis turpi terga dedisse fugae.

55 Claugidos et catulae uox est mihi grata querentis:

55 hic, hospes, patria metuar regina sub aula?

55 quid iuuat ornato procedere, uita, capillo

55 dixerat, et pharetrae pondus consumit in arcus:

55 nam gemina est sedes turpem sortita per amnem,

55 fulminat illa oculis et quantum femina saeuit,

55 interdicta uiris metuenda lege piatur

55 nec te, dulce caput, mater Scribonia, laesi:

qualia creuerunt moenia lacte tuo!

sed facias, diuum Sator, ut Romana per aeuum

illa tui partem uindicat una tori.

dos tibi non humilis prodita Roma uenit.

et tenuis Coa ueste mouere sinus?

proxima post arcus Caesaris hasta fuit.

turbaque diuersa remigat omnis aqua.

spectaclum capta nec minus urbe fuit.

quae se summota uindicat ara casa.

in me mutatum quid nisi fata uelis?

moenia namque pio coner disponere uersu:

transeat ante meos turba togata pedes.

flore sacella tego, uerbenis compita uelo,

si minus, at raptae ne sint impune Sabinae:

qui uersus, Coae dederit nec munera uestis,

uincit Roma fide Phoebi: dat femina poenas:

unda Clytaemestrae stuprum uehit altera, Cressae

Phyllidos iratos in uultum conicit unguis:

magno Tiresias aspexit Pallada uates,

maternis laudor lacrimis urbisque querelis,

ei mihi, quod nostro est paruus in ore sonus!

sex superant uersus: te, qui ad uadimonia curris,

et crepat ad ueteres herba Sabina focos.

me rape et alterna lege repende uices!

istius tibi sit surda sine arte lyra.

sceptra per Ionias fracta uehuntur aquas.

portat mentitae lignea monstra bouis.

territa uicinas Teia clamat aquas.

fortia dum posita Gorgone membra lauat.

defensa et gemitu Caesaris ossa mea.

sed tamen exiguo quodcumque e pectore riui

non moror: haec spatiis ultima creta meis.

siue in finitimo gemuit stans noctua tigno,

commissas acies ego possum ere: nuptae

dum uernat sanguis, dum rugis integer annus,

at pater Idalio miratur Caesar ab astro:

ecce coronato pars altera rapta phaselo,

lumina sopitos turbant elata Quiritis,

di tibi dent alios fontis: haec lympha puellis

ille sua nata dignam uixisse sororem

60 fluxerit, hoc patriae seruiet omne meae.

60 stipes acernus eram, properanti falce dolatus,

60 seu uoluit tangi parca lucerna mero,

60 uos medium palla foedus inite mea.

60 utere, ne quid cras libet ab ore dies!

60 sum deus; est nostri sanguinis ista fides.

60 mulcet ubi Elysias aura beata rosas,

60 omnis et insana semita nocte sonat.

60 auia secreti limitis unda fluit.’

60 increpat, et lacrimas uidimus ire deo.

Ennius hirsuta cingat sua dicta corona:

ante Numam grata pauper in urbe deus.

illa dies hornis caedem denuntiat agnis,

adde Hymenaee modos, tubicen fera murmura conde:

uidi ego odorati uictura rosaria Paesti

prosequitur cantu Triton, omnesque marinae

qua numerosa fides, quaque aera rotunda Cybebes

illas direptisque comis tunicisque tis

sic anus: ille umeris postis concussit opacos,

et tamen emerui generosos uestis honores

mi folia ex hedera porrige, Bacche, tua,

at tibi, Mamurri, formae caelator aenae,

succinctique calent ad noua lucra popae.

credite, uestra meus molliet arma torus.

sub matutino cocta iacere Noto.’

plauserunt circa libera signa deae.

mitratisque sonant Lydia plectra choris.

excipit obscurae prima taberna uiae.

nec tulit iratam ianua clausa sitim.

nec mea de sterili facta rapina domo.

ut nostris tumefacta superbiat Vmbria libris,

tellus artifices ne terat Osca manus,

ne, precor, ascensis tanti sit gloria Bactris,

et iam quarta canit uenturam bucina lucem,

sed (cape torquatae, Venus o regina, columbae

illa petit Nilum cumba male nixa fugaci,

Andromedeque et Hypermestre sine fraude maritae

Cynthia gaudet in exuuiis uictrixque recurrit

at postquam exhausto iam flumine uicerat aestum,

tu, Lepide, et tu, Paulle, meum post fata leuamen:

Vmbria Romani patria Callimachi!

qui me tam docilis potuisti fundere in usus.

raptaue odorato carbasa lina duci,

ipsaque in Oceanum sidera lapsa cadunt.

ob meritum ante tuos guttura secta focos)

hoc unum, iusso non moritura die.

narrant historiae tempora nota suae:

et mea peruersa sauciat ora manu,

ponit uix siccis tristia iura labris:

condita sunt uestro lumina nostra sinu.

65 scandentis quisquis cernit de uallibus arces,

65 unum opus est, operi non datur unus honos.

65 plumbea cum tortae sparguntur pondera fundae,

65 experiar somnum, de te mihi somnia quaeram:

65 his animum nostrae dum uersat Acanthis amicae,

65 di melius! quantus mulier foret una triumphus,

65 haec sua maternis queritur liuere catenis

65 imponitque notam collo morsuque cruentat,

65 ‘angulus hic mundi nunc me mea fata trahentem

65 uidimus et fratrem sellam geminasse curulem,

ingenio muros aestimet ille meo!

subdolus et uersis increpat arcus equis!

fac uenias oculis umbra benigna meis.’

per tenuem ossa a me sunt numerata cutem.

ductus erat per quas ante Iugurtha uias!

bracchia nec meritas frigida saxa manus;

praecipueque oculos, qui meruere, ferit.

accipit: haec fesso uix mihi terra patet.

consule quo, festo tempore, rapta soror.

Roma, faue, tibi surgit opus, date candida ciues

sed (tua sic domitis Parthae telluris alumnis

dixit, et incerto permisit bracchia somno,

uidi ego rugoso tussim concrescere collo,

Actius hinc traxit Phoebus monumenta, quod eius

narrat Hypermestre magnum ausas esse sorores,

atque ubi iam nostris lassauit bracchia plagis,

Maxima quae gregibus deuotast Ara repertis,

filia, tu specimen censurae nata paternae,

omina, et inceptis dextera cantet auis!

pura triumphantis hasta sequatur equos)

nescia se furiis accubuisse nouis.

sputaque per dentis ire cruenta cauos,

una decem uicit missa sagitta ratis.

in scelus hoc animum non ualuisse suum.

Lygdamus ad plutei fulcra sinistra latens

ara per has’ inquit ‘maxima facta manus,

fac teneas unum nos imitata uirum.

sacra diesque canam et cognomina prisca locorum:

incorrupta mei conserua foedera lecti!

nam Vesta, Iliacae felix tutela fauillae,

atque animam in tegetes putrem exspirare paternas:

bella satis cecini: citharam iam poscit Apollo

sic mortis lacrimis uitae sancimus amores:

eruitur, geniumque meum protractus adorat.

haec nullis umquam pateat ueneranda puellis,

et serie fulcite genus: mihi cumba uolenti

70 has meus ad metas sudet oportet equus.

70 hac ego te sola lege redisse uelim:

70 culpam alit et plures condit in ossa faces.

70 horruit algenti pergula curua foco.

70 uictor et ad placidos exuit arma choros.

70 celo ego perfidiae crimina multa tuae.

70 Lygdame,nil potui: tecum ego captus eram.

70 Herculis eximii ne sit inulta sitis.’

70 itur aucturis tot mea facta meis.

quo ruis imprudens, uage, dicere fata, Properti?

armaque cum tulero portae uotiua Capenae,

illa ruit, qualis celerem prope Thermodonta

exsequiae fuerint rari furtiua capilli

candida nunc molli subeant conuiuia luco;

sed tibi nunc mandata damus, si forte moueris,

supplicibus palmis tum demum ad foedera ueni,

Sancte pater salue, cui iam fauet aspera Iuno:

haec est feminei merces extrema triumphi,

non sunt a dextro condita fila colo.

subscribam ‘salvo grata puella uiro.’

Strymonis abscisso fertur aperta sinu.

uincula et immundo pallida mitra situ,

blanditiaeque fluant per mea colla rosae,

si te non totum Chloridos herba tenet:

cum uix tangendos praebuit illa pedes,

Sancte, velis libro dexter inesse meo.

laudat ubi emeritum libera fama rogum.

accersis lacrimas cantans, auersus Apollo:

urbi festus erat (dixere Parilia patres),

et canis, in nostros nimis experrecta dolores,

uinaque fundantur prelis elisa Falernis,

nutrix in tremulis ne quid desideret annis

atque ait ‘admissae si uis me ignoscere culpae,

huic, quoniam manibus purgatum sanxerat orbem,

nunc tibi commendo communia pignora natos:

poscis ab inuita uerba pigenda lyra.

hic primus coepit moenibus esse dies,

cum fallenda meo pollice clatra forent.

terque lauet nostras spica Cilissa comas.

Parthenie: potuit, nec tibi auara fuit.

accipe, quae nostrae formula legis erit.

sic Sanctum Tatiae composuere Cures.

haec cura et cineri spirat inusta meo.

75 certa feram certis auctoribus, aut ego uates

75 annua pastorum conuiuia, lusus in urbe,

75 sit tumulus lenae curto uetus amphora collo:

75 ingenium positis irritet Musa poetis:

75 deliciaeque meae Latris, cui nomen ab usu est,

75 tu neque Pompeia spatiabere cultus in umbra,

75 fungere maternis uicibus, pater: illa meorum

nescius aerata signa mouere pila.

cum pagana madent fercula diuitiis,

urgeat hunc supra uis, caprifice, tua.

Bacche, soles Phoebo fertilis esse tuo.

ne speculum dominae porrigat illa nouae.

nec cum lasciuum sternet harena Forum.

omnis erit collo turba ferenda tuo.

me creat Archytae suboles Babylonius Orops

cumque super raros faeni flammantis aceruos

quisquis amas, scabris hoc bustum caedite saxis,

ille paludosos memoret seruire Sycambros,

et quoscumque meo fecisti nomine uersus,

colla caue inflectas ad summum obliqua theatrum,

oscula cum dederis tua flentibus, adice matris:

Horon, et a proauo ducta Conone domus.

traicit immundos ebria turba pedes.

mixtaque cum saxis addite verba mala.

Cepheam hic Meroen fuscaque regna canat,

ure mihi: laudes desine habere meas.

aut lectica tuae se det aperta morae.

tota domus coepit nunc onus esse tuum.

di mihi sunt testes non degenerasse propinquos,

Romulus excubias decreuit in otia i

hic referat sero confessum foedere Parthum:

pelle hederam tumulo, mihi quae praegnante corymbo

Lygdamus in primis, omnis mihi causa querelae,

et si quid doliturus eris, sine testibus illis!

80 inque meis libris nil prius esse fide.

80 atque intermissa castra silere tuba.

80 ‘reddat signa Remi, mox dabit ipse sua:

80 mollia contortis alligat ossa comis.

80 ueneat et pedibus uincula bina trahat.’

80 cum uenient, siccis oscula falle genis!

nunc pretium fecere deos et (fallitur auro

hoc Tarpeia suum tempus rata conuenit hostem:

siue aliquid pharetris Augustus parcet Eois,

ramosis Anio qua pomifer incubat aruis,

indixit leges: respondi ego legibus utar.

sat tibi sint noctes, quas de me, Paulle, fatiges,

Iuppiter) obliquae signa iterata rotae

pacta ligat, pactis ipsa futura comes.

differat in pueros ista tropaea suos.

et numquam Herculeo numine pallet ebur,

riserat imperio facta superba dato.

somniaque in faciem credita saepe meam:

felicesque Iouis stellas Martisque rapaces

mons erat ascensu dubius festoque remissus

gaude, Crasse, nigras si quid sapis inter harenas:

hic carmen media dignum me scribe columna,

dein, quemcumque locum externae tetigere puellae,

atque ubi secreto nostra ad simulacra loqueris,

et graue Saturni sidus in omne caput;

nec mora, uocalis occupat ense canis.

ire per Euphraten ad tua busta licet.’

sed breue, quod currens uector ab urbe legat:

suffiit, at pura limina tergit aqua,

ut responsurae singula uerba iace.

85 quid moueant Pisces animosaque signa Leonis,

85 omnia praebebant somnos: sed Iuppiter unus

85 sic noctem patera, sic ducam carmine, donec

85 ‘hic Tiburtina iacet aurea Cynthia terra:

85 imperat et totas iterum mutare lucernas,

85 seu tamen aduersum mutarit ianua lectum,

lotus et Hesperia quid Capricornus aqua.

decreuit poenis inuigilare suis.

iniciat radios in mea uia dies.

accessit ripae laus, Aniene, tuae.’

terque meum tetigit sulpuris igne caput.

sederit et nostro cauta nouerca toro,

dicam: “Troia cades, et Troica Roma, resurges;”

prodiderat portaeque fidem patriamque iacentem,

nec tu sperne piis uenientia somnia portis:

atque ita mutato per singula pallia lecto

coniugium, pueri, laudate et ferte paternum:

et maris et terrae longa sepulcra canam.

nubendique petit, quem uelit, ipsa diem.

cum pia uenerunt somnia, pondus habent.

respondi, et toto solvimus arma toro.

capta dabit uestris moribus illa manus;

dixi ego, cum geminos produceret Arria natos

at Tatius (neque enim sceleri dedit hostis honorem)

nocte uagae ferimur, nox clausas liberat umbras,

nec matrem laudate nimis: collata priori

90 (illa dabat natis arma uetante deo):

90 nube ait et regni scande cubile mei!

90 errat et abiecta Cerberus ipse sera.

90 uertet in offensas libera uerba suas.

non posse ad patrios sua pila referre Penatis:

dixit, et ingestis comitum super obruit armis.

luce iubent leges Lethaea ad stagna reuerti:

seu memor ille mea contentus manserit umbra

nempe meam firmant nunc duo busta fidem.

haec, uirgo, officiis dos erat apta tuis.

nos uehimur, uectum nauta recenset onus.

et tanti cineres duxerit esse meos,

quippe Lupercus, equi dum saucia protegit ora,

a duce Tarpeia mons est cognomen adeptus:

nunc te possideant aliae: mox sola tenebo:

discite uenturam iam nunc sentire senectam,

heu sibi prolapso non bene cauit equo;

o vigil, iniuste praemia sortis habes.

mecum eris, et mixtis ossibus ossa teram.’

caelibis ad curas nec uacet ulla uia.

95 Gallus at, in castris dum credita signa tuetur,

95 haec postquam querula mecum sub lite peregit,

95 quod mihi detractum est, uestros accedat ad annos:

concidit ante aquilae rostra cruenta suae:

inter conplexus excidit umbra meos.

prole mea Paullum sic iuuet esse senem.

fatales pueri, duo funera matris auarae!

et bene habet: numquam mater lugubria sumpsi;

uera, sed inuito, contigit ista fides.

uenit in exsequias tota caterua meas.

idem ego, cum Cinarae traheret Lucina dolores,

causa perorata est. flentes me surgite, testes,

100 et facerent uteri pondera lenta moram,

100 dum pretium uitae grata rependit humus.

Iunonis facito uotum impetrabile dixi:

moribus et caelum patuit: sim digna merendo,

illa parit: libris est data palma meis!

cuius honoratis ossa vehantur avis.

hoc neque harenosum Libyae Iouis explicat antrum,

aut sibi commissos fibra locuta deos,

105 aut si quis motas cornicis senserit alas,

umbraue quae magicis mortua prodit aquis:

aspicienda uia est caeli uerusque per astra

trames, et ab zonis quinque petenda fides.

exemplum graue erit Calchas: namque Aulide it

110 ille bene haerentis ad pia saxa ratis;

idem Agamemnoniae ferrum ceruice puellae

tinxit, et Atrides uela cruenta dedit;

nec rediere tamen Danai: tu diruta fletum

supprime et Euboicos respice, Troia, sinus!

115 Nauplius ultores sub noctem porrigit ignis,

et natat exuuiis Graecia pressa suis.

uictor Oiliade, rape nunc et dilige uatem,

quam uetat auelli ueste Minerua sua!

hactenus historiae: nunc ad tua deuehar astra;

120 incipe tu lacrimis aequus adesse nouis.

Vmbria te notis antiqua Penatibus edit—

mentior? an patriae tangitur ora tuae?—

qua nebulosa cauo rorat Meuania campo,

et lacus aestiuis intepet Vmber aquis,

125 scandentisque Asis consurgit uertice murus,

murus ab ingenio notior ille tuo.

ossaque legisti non illa aetate legenda

patris et in tenuis cogeris ipse lares:

nam tua cum multi uersarent rura iuuenci,

130 abstulit excultas pertica tristis opes.

mox ubi bulla rudi dimissa est aurea collo,

matris et ante deos libera sumpta toga,

tum tibi pauca suo de carmine dictat Apollo

et uetat insano uerba tonare Foro.

135 at tu finge elegos, fallax opus: haec tua castra! -

scribat ut exemplo cetera turba tuo.

militiam Veneris blandis patiere sub armis,

et Veneris Pueris utilis hostis eris.

nam tibi uictrices quascumque labore parasti,

140 eludit palmas una puella tuas:

et bene cum fixum mento discusseris uncum,

nil erit hoc: rostro te premet ansa tuo.

illius arbitrio noctem lucemque uidebis:

gutta quoque ex oculis non nisi iussa cadet.

145 nec mille excubiae nec te signata iuuabunt

limina: persuasae fallere rima sat est.

nunc tua uel mediis puppis luctetur in undis,

uel licet armatis hostis inermis eas,

uel tremefacta cauo tellus diducat hiatum:

150 octipedis Cancri terga sinistra time.