Saturae — Book V (Satires 13-16)

exemplo quodcumque malo committitur, ipsi

Plurima sunt, Fuscine, et fama digna sinistra

et quod maiorum vitia sequiturque minores

Quis nescit, Volusi Bithynice, qualia demens

Quis numerare queat felicis praemia, Galli,

displicet auctori: prima est haec ultio, quod se

et nitidis maculam haesuram figentia rebus,

Aegyptos portenta colat? crocodilon adorat

militiae? nam si subeuntur prospera castra,

iudice nemo nocens absolvitur, improba quamvis

quae monstrant ipsi pueris traduntque parentes,

pars haec, illa pavet saturam serpentibus ibin;

me pavidum excipiat tironem porta secundo

gratia fallaci praetoris vicerit urna.

si damnosa senem iuvat alea, ludit et heres

effigies sacri nitet aurea cercopitheci,

sidere, plus etenim fati valet hora benigni

5 quid sentire putas omnes, Calvine, recenti

5 bullatus parvoque eadem movet arma fritillo.

5 dimidio magicae resonant ubi Memnone chordae

5 quam si nos Veneris commendet epistula Marti

de scelere et fidei violatae crimine? sed nec

nec melius de se cuiquam sperare propinquo

atque vetus Thebe centum iacet obruta portis,

et Samia genetrix quae delectatur harena.

tam tenuis census tibi contigit, ut mediocris

concedet iuvenis, qui radere tubera terrae,

illic aeluros, hic piscem fluminis, illic

Commoda tractemus primum communia, quorum

iacturae te mergat onus, nec rara videmus

boletum condire et eodem iure natantis

oppida tota canem venerantur, nemo Dianam,

haut minimum illud erit, ne te pulsare togatus

quae pateris; casus multis hic cognitus ac iam

mergere ficedulas didicit nebulone parente

porrum et caepe nefas violare et frangere morsu;

audeat, immo etsi pulsetur, dissimulet nec

10 tritus et e medio fortunae ductus acervo.

10 et cana monstrante gula; cum septimus annus

10 o sanctas gentes quibus haec nascuntur in hortis

10 audeat excussos praetori ostendere dentes

ponamus nimios gemitus, flagrantior aequo

transierit puerum, nondum omni dente renato,

numina! lanatis animalibus abstinet omnis

et nigram in facie tumidis livoribus offam

non debet dolor esse viri nec vulnere maior,

barbatos licet admoveas mille inde magistros,

mensa, nefas illic fetum iugulare capellae:

atque oculum medico nil promittente relictum.

tu quamvis levium minimam exiguamque malorum

hinc totidem, cupiet lauto cenare paratu

carnibus humanis vesci licet, attonito cum

Bardaicus iudex datur haec punire volenti

particulam vix ferre potes spumantibus ardens

semper et a magna non degenerare culina.

tale super cenam facinus narraret Vlixes

calceus et grandes magna ad subsellia surae

15 visceribus, sacrum tibi quod non reddat amicus

15 Mitem animum et mores modicis erroribus aequos

15 Alcinoo, bilem aut risum fortasse quibusdam

15 legibus antiquis castrorum et more Camilli

depositum; stupet haec qui iam post terga reliquit

praecipit, atque animas servorum et corpora nostra

moverat ut mendax aretalogus. ‘in mare nemo

servato, miles ne vallum litiget extra

sexaginta annos Fonteio consule natus?

materia constare putat paribusque elementis,

hunc abicit saeva dignum veraque Charybdi,

et procul a signis. ‘iustissima centurionum

an nihil in melius tot rerum proficis usu?

an saevire docet Rutilus, qui gaudet acerbo

fingentem inmanes Laestrygonas atque Cyclopas?

cognitio est igitur de milite, nec mihi derit

Magna quidem, sacris quae dat praecepta libellis,

plagarum strepitu et nullam Sirena flagellis

nam citius Scyllam vel concurrentia saxa

ultio, si iustae defertur causa querellae.’

20 victrix fortunae sapientia; ducimus autem

20 conparat, Antiphates trepidi laris ac Polyphemus,

20 Cyaneis plenos et tempestatibus utres

20 tota cohors tamen est inimica, omnesque manipli

hos quoque felices, qui ferre incommoda vitae

tunc felix, quotiens aliquis tortore vocato

crediderim aut tenui percussum verbere Circes

consensu magno efficiunt curabilis ut sit

nec iactare iugum vita didicere magistra,

uritur ardenti duo propter lintea ferro?

et cum remigibus grunnisse Elpenora porcis.

vindicta et gravior quam iniuria, dignum erit ergo

quae tam festa dies, ut cesset prodere furem,

quid suadet iuveni laetus stridore catenae,

tam vacui capitis populum Phaeaca putavit?’

declamatoris mulino corde Vagelli,

perfidiam, fraudes atque omni ex crimine lucrum

quem mire adficiunt inscripta, ergastula, carcer?

sic aliquis merito nondum ebrius et minimum qui

cum duo crura habeas, offendere tot caligas, tot

25 quaesitum et partos gladio vel pyxide nummos?

25 rusticus expectas ut non sit adultera Largae

25 de Corcyraea temetum duxerat urna.

25 milia clavorum, quis tam procul absit ab urbe

rari quippe boni: numera, vix sunt totidem quot

filia, quae numquam maternos dicere moechos

solus enim haec Ithacus nullo sub teste canebat;

praeterea, quis tam Pylades, molem aggeris ultra

Thebarum portae vel divitis ostia Nili.

tam cito nec tanto poterit contexere cursu,

Nos miranda quidem, set nuper consule Iunco

ut veniat? lacrimae siccentur protinus, et se

nona aetas agitur peioraque saecula ferri

ut non terdecies respiret? conscia matri

gesta super calidae referemus moenia Copti,

excusaturos non sollicitemus amicos.

temporibus, quorum sceleri non invenit ipsa

virgo fuit, ceras nunc hac dictante pusillas

nos volgi scelus et cunctis graviora cothurnis;

da testem iudex cum dixerit, audeat ille

30 nomen et a nullo posuit natura metallo.

30 implet et ad moechum dat eisdem ferre cinaedis.

30 nam scelus, a Pyrra quamquam omnia syrmata volvas,

30 nescio quis, pugnos qui vidit, dicere vidi,

nos hominum divumque fidem clamore demus

sic natura iubet: velocius et citius nos

nullus aput tragicos populus facit, accipe, nostro

et credam dignum barba dignumque capillis

quanto Faesidium laudat vocalis agentem

corrumpunt vitiorum exempla domestica, magnis

dira quod exemplum feritas produxerit aevo.

maiorum, citius falsum producere testem

sportula. dic, senior bulla dignissime, nescis

cum subeant animos auctoribus, unus et alter

Inter finitimos vetus atque antiqua simultas,

contra paganum possis quam vera loquentem

quas habeat veneres aliena pecunia? nescis

forsitan haec spernant iuvenes, quibus arte benigna

inmortale odium et numquam sanabile vulnus,

contra fortunam armati contraque pudorem.

35 quem tua simplicitas risum vulgo moveat, cum

35 et meliore luto finxit praecordia Titan,

35 ardet adhuc Ombos et Tentyra. summus utrimque

35 Praemia nunc alia atque alia emolumento notemus

exigis a quoquam ne peieret et putet ullis

sed reliquos fugienda patrum vestigia ducunt

inde furor volgo, quod numina vicinorum

sacramentorum. convallem ruris aviti

esse aliquod numen templis araeque rubenti?

et monstrata diu veteris trahit orbita culpae.

odit uterque locus, cum solos credat habendos

improbus aut campum mihi si vicinus ademit

quondam hoc indigenae vivebant more, priusquam

Abstineas igitur damnandis. huius enim vel

esse deos quos ipse colit, sed tempore festo

et sacrum effodit medio de limite saxum,

sumeret agrestem posito diademate falcem

una potens ratio est, ne crimina nostra sequantur

alterius populi rapienda occasio cunctis

quod mea cum patulo coluit puls annua libo,

40 Saturnus fugiens, tunc cum virguncula Iuno

40 ex nobis geniti, quoniam dociles imitandis

40 visa inimicorum primoribus ac ducibus, ne

40 debitor aut sumptos pergit non reddere nummos

et privatus adhuc Idaeis Iuppiter antris;

turpibus ac pravis omnes sumus, et Catilinam

laetum hilaremque diem, ne magnae gaudia cenae

vana supervacui dicens chirographa ligni,

nulla super nubes convivia caelicolarum,

quocumque in populo videas, quocumque sub axe,

sentirent positis ad templa et compita mensis

expectandus erit qui lites inchoet annus

nec puer Iliacus formosa nec Herculis uxor

sed nec Brutus erit Bruti nec avunculus usquam,

pervigilique toro, quem nocte ac luce iacentem

totius populi, sed tunc quoque mille ferenda

ad cyathos, et iam siccato nectare tergens

nil dictu foedum visuque haec limina tangat,

septimus interdum sol invenit, horrida sane

taedia, mille morae; totiens subsellia tantum

45 bracchia Vulcanus Liparaea nigra taberna.

45 intra quae pater est; procul, a procul inde puellae

45 Aegyptos, sed luxuria, quantum ipse notavi,

45 sternuntur, iam facundo ponente lacernas

prandebat sibi quisque deus, nec turba deorum

lenonum et cantus pernoctantis parasiti.

barbara famoso non cedit turba Canopo.

Caedicio et Fusco iam micturiente parati

talis ut est hodie, contentaque sidera paucis

maxima debetur puero reverentia, siquid

adde quod et facilis victoria de madidis et

digredimur, lentaque fori pugnamus harena,

numinibus miserum urguebant Atlanta minori

turpe paras; nec tu pueri contempseris annos,

blaesis atque mero titubantibus. inde virorum

ast illis quos arma tegunt et balteus ambit,

pondere, nondum aliquis sortitus triste profundi

sed peccaturo obstet tibi filius infans.

saltatus nigro tibicine, qualiacumque

quod placitum est ipsis praestatur tempus agendi

50 imperium, aut Sicula torvos cum coniuge Pluton,

50 nam siquid dignum censoris fecerit ira

50 unguenta et flores multaeque in fronte coronae:

50 nec res atteritur longo sufflamine litis.

nec rota nec Furiae nec saxum aut vulturis atri

quandoque et similem tibi se non corpore tantum

hinc ieiunum odium, sed iurgia prima sonare

Solis praeterea testandi militibus ius

poena, sed infernis hilares sine regibus umbrae.

nec vultu dederit, morum quoque filius, et qui

incipiunt, animis ardentibus haec tuba rixae;

vivo patre datur, nam quae sunt parta labore

inprobitas illo fuit admirabilis aevo,

omnia deterius tua per vestigia peccet,

dein clamore pari concurritur, et vice teli

militiae, placuit non esse in corpore census,

credebant quo grande nefas et morte piandum,

corripies nimirum et castigabis acerbo

saevit nuda manus, paucae sine vulnere malae;

omne tenet cuius regimen pater, ergo Coranum

55 si iuvenis vetulo non adsurrexerat et si

55 clamore ac post haec tabulas mutare parabis.

55 vix cuiquam aut nulli toto certamine nasus

55 signorum comitem castrorumque aera merentem

barbato cuicumque puer, licet ipse videret

unde tibi frontem libertatemque parentis,

integer, aspiceres iam cuncta per agmina vultus

quamvis iam tremulus captat pater; hunc favor aequus

plura domi fraga et maiores glandis acervos;

cum facias peiora senex vacuumque cerebro

dimidios, alias facies et hiantia ruptis

provehit et pulchro reddit sua dona labori,

tam venerabile erat praecedere quattuor annis,

iam pridem caput hoc ventosa cucurbita quaerat?

ossa genis, plenos oculorum sanguine pugnos.

ipsius certe ducis hoc referre videtur

primaque par adeo sacrae lanugo senectae.

Hospite venturo cessabit nemo tuorum.

ludere se credunt ipsi tamen et puerilis

ut qui fortis erit, sit felicissimus idem,

60 Nunc si depositum non infitietur amicus,

60 ‘verre pavimentum, nitidas ostende columnas,

60 exercere acies, quod nulla cadavera calcent.

60 ut laeti phaleris omnes et torquibus, omnes

si reddat veterem cum tota aerugine follem,

arida cum tota descendat aranea tela;

et sane quo tot rixantis milia turbae,

prodigiosa fides et Tuscis digna libellis,

hic leve argentum, vasa aspera tergeat alter’:

si vivunt omnes? ergo acrior impetus, et iam

quaeque coronata lustrari debeat agna.

vox domini furit instantis virgamque tenentis.

saxa inclinatis per humum quaesita lacertis

egregium sanctumque virum si cerno, bimembri

ergo miser trepidas, ne stercore foeda canino

incipiunt torquere, domestica seditioni

65 hoc monstrum puero et miranti sub aratro

65 atria displiceant oculis venientis amici,

65 tela: nec hunc lapidem, qualis et Turnus et Aiax,

piscibus inventis et fetae comparo mulae,

ne perfusa luto sit porticus; et tamen uno

vel quo Tydides percussit pondere coxam

sollicitus, tamquam lapides effuderit imber

semodio scobis haec emendat servulus unus:

Aeneae, sed quem valeant emittere dextrae

examenque apium longa consederit uva

illud non agitas, ut sanctam filius omni

illis dissimiles et nostro tempore natae.

culmine delubri, tamquam in mare fluxerit amnis

aspiciat sine labe domum vitioque carentem?

nam genus hoc vivo iam decrescebat Homero;

70 gurgitibus miris et lactis vertice torrens.

70 gratum est quod patriae civem populoque dedisti,

70 terra malos homines nunc educat atque pusillos;

Intercepta decem quereris sestertia fraude

si facis ut patriae sit idoneus, utilis agris,

ergo deus quicumque aspexit, ridet et odit.

sacrilega. quid si bis centum perdidit alter

utilis et bellorum et pacis rebus agendis,

A deverticulo repetatur fabula, postquam

hoc arcana modo? maiorem tertius illa

plurimum enim intererit quibus artibus et quibus hunc tu

subsidiis aucti, pars altera promere ferrum

summam, quam patulae vix ceperat angulus arcae?

moribus instituas. serpente ciconia pullos

audet et infestis pugnam instaurare sagittis,

75 tam facile et pronum est superos contemnere testes,

75 nutrit et inventa per devia rura lacerta:

75 terga fugae celeri praestant instantibus Ombis

si mortalis idem nemo sciat! aspice quanta

illi eadem sumptis quaerunt animalia pinnis.

qui vicina colunt umbrosae Tentyra palmae,

voce neget, quae sit ficti constantia vultus:

vultur iumento et canibus crucibusque relictis

labitur hic quidam nimia formidine cursum

per Solis radios Tarpeiaque fulmina iurat

ad fetus properat partemque cadaveris adfert:

praecipitans capiturque. ast illum in plurima sectum

et Martis frameam et Cirrhaei spicula vatis,

hic est ergo cibus magni quoque vulturis et se

frusta et particulas, ut multis mortuus unus

80 per calamos venatricis pharetramque puellae

80 pascentis, propria cum iam facit arbore nidos.

80 sufficeret, totum corrosis ossibus edit

perque tuum, pater Aegaei Neptune, tridentem;

sed leporem aut capream famulae Iovis et generosae

victrix turba, nec ardenti decoxit aeno

addit et Herculeos arcus hastamque Minervae,

in saltu venantur aves, hinc praeda cubili

aut veribus: longum usque adeo tardumque putavit

quidquid habent telorum armamentaria caeli.

ponitur: inde autem cum se matura levavit

expectare focos, contenta cadavere crudo.

si vero et pater est, comedam, inquit flebile, ‘nati

progenies, stimulante fame festinat ad illam

Hic gaudere libet quod non violaverit ignem,

85 sinciput elixi Pharioque madentis aceto.’

85 quam primum praedam rupto gustaverat ovo.

85 quem summa caeli raptum de parte Prometheus

Sunt in fortunae qui casibus omnia ponant

Aedificator erat Cretonius et modo curvo

donavit terris; elemento gratulor, et te

et nullo credant mundum rectore moveri

litore Caietae, summa nunc Tiburis arce,

exultare reor. sed qui mordere cadaver

natura volvente vices et lucis et anni,

nunc Praenestinis in montibus alta parabat

sustinuit, nil umquam hac carne libentius edit.

atque ideo intrepidi quaecumque altaria tangunt,

culmina villarum graecis longeque petitis

nam scelere in tanto ne quaeras et dubites an

90 est alius metuens ne crimen poena sequatur;

90 marmoribus vincens Fortunae atque Herculis aedem,

90 prima voluptatem gula senserit; ultimus autem

hic putat esse deos et peierat, atque ita secum:

ut spado vincebat Capitolia nostra Posides.

qui stetit, absumpto iam toto corpore ductis

‘decernat quodcumque volet de corpore nostro

dum sic ergo habitat Cretonius, inminuit rem,

per terram digitis aliquid de sanguine gustat.

Isis et irato feriat mea lumina sistro,

fregit opes, nec parva tamen mensura relictae

Vascones, haec fama est, alimentis talibus olim

dummodo vel caecus teneam quos abnego nummos,

partis erat: totam hanc turbavit filius amens,

produxere animas, sed res diversa, sed illic

95 et phthisis et vomicae putres et dimidium crus

95 dum meliore novas attollit marmore villas.

95 fortunae invidia est bellorumque ultima, casus

sunt tanti, pauper locupletem optare podagram

Quidam sortiti metuentem sabbata patrem

extremi, longae dira obsidionis egestas:

nec dubitet Ladas, si non eget Anticyra nec

nil praeter nubes et caeli numen adorant,

huius enim, quod nunc agitur, miserabile debet

Archigene; quid enim velocis gloria plantae

nec distare putant humana carne suillam,

exemplum esse cibi, sicut modo dicta mihi gens:

praestat et esuriens Pisaeae ramus olivae?

qua pater abstinuit, mox et praeputia ponunt;

post omnis herbas, post cuncta animalia, quidquid

100 ut sit magna, tamen certe lenta ira deorum est;

100 Romanas autem soliti contemnere leges

100 cogebat vacui ventris furor, hostibus ipsis

si curant igitur cunctos punire nocentes,

Iudaicum ediscunt et servant ac metuunt ius,

pallorem ac maciem et tenuis miserantibus artus,

quando ad me venient? sed et exorabile numen

tradidit arcano quodcumque volumine Moyses,

membra aliena fame lacerabant, esse parati

fortasse experiar, solet his ignoscere, multi

non monstrare vias eadem nisi sacra colenti,

et sua. quisnam hominum veniam dare quisve deorum

committunt eadem diverso crimina fato:

quaesitum ad fontem solos deducere verpos.

ventribus abnueret dira atque inmania passis,

105 ille crucem sceleris pretium tulit, hic diadema.’

105 sed pater in causa, cui septima quaeque fuit lux

105 et quibus illorum poterant ignoscere manes,

Sic animum dirae trepidum formidine culpae

ignava et partem vitae non attigit ullam.

quorum corporibus vescebantur? melius nos

confirmat, tunc te sacra ad delubra vocantem

Sponte tamen iuvenes imitantur cetera, solam

Zenonis praecepta monent, nec enim omnia, quaedam

praecedit, trahere immo ultro ac vexare paratus,

inviti quoque avaritiam exercere iubentur.

pro vita facienda putant; sed Cantaber unde

nam cum magna malae superest audacia causae,

fallit enim vitium specie virtutis et umbra,

Stoicus, antiqui praesertim aetate Metelli?

110 creditur a multis fiducia, mimum agit ille,

110 cum sit triste habitu vultuque et veste severum,

110 nunc totus Graias nostrasque habet orbis Athenas,

urbani qualem fugitivus scurra Catulli:

nec dubie tamquam frugi laudetur avarus,

Gallia causidicos docuit facunda Britannos,

tu miser exclamas, ut Stentora vincere possis,

tamquam parcus homo et rerum tutela suarum

de conducendo loquitur iam rhetore Thyle.

vel potius quantum Gradivus Homericus: ‘audis,

certa magis quam si fortunas servet easdem

nobilis ille tamen populus quem diximus, et par

Iuppiter, haec, nec labra moves, cum mittere vocem

Hesperidum serpens aut Ponticus. adde quod hunc de

virtute atque fide sed maior clade Zacynthos

115 debueris vel marmoreus vel aeneus? aut cur

115 quo loquor egregium populus putat adquirendi

115 tale quid excusat: Maeotide saevior ara

in carbone tuo charta pia tura soluta

artificem; quippe his crescunt patrimonia fabris,

Aegyptos; quippe illa nefandi Taurica sacri

ponimus et sectum vituli iecur albaque porci

sed crescunt quocumque modo, maioraque fiunt

inventrix homines (ut iam quae carmina tradunt

omenta? ut video, nullum discrimen habendum est

incude adsidua semperque ardente camino.

digna fide credas) tantum immolat, ulterius nil

effigies inter vestras statuamque Vagelli.’

Et pater ergo animi felices credit avaros;

aut gravius cultro timet hostia, quis modo casus

120 Accipe quae contra valeat solacia ferre

120 qui miratur opes, qui nulla exempla beati;

120 inpulit hos? quae tanta fames infestaque vallo

et qui nec cynicos nec stoica dogmata legit

pauperis esse putat, iuvenes hortatur ut illa

arma coegerunt tam detestabile monstrum

a cynicis tunica distantia, non Epicurum

ire via pergant et eidem incumbere sectae,

audere? anne aliam terra Memphitide sicca

suspicit exigui laetum plantaribus horti,

sunt quaedam vitiorum elementa, his protinus illos

invidiam facerent nolenti surgere Nilo?

curentur dubii medicis maioribus aegri:

inbuit et cogit minimas ediscere sordes;

qua nec terribiles Cimbri nec Brittones umquam

125 tu venam vel discipulo committe Philippi.

125 mox adquirendi docet insatiabile votum.

125 Sauromataeque truces aut inmanes Agathyrsi,

si nullum in terris tam detestabile factum

servorum ventres modio castigat iniquo

hac saevit rabie imbelle et inutile vulgus,

ostendis, taceo, nec pugnis caedere pectus

ipse quoque esuriens, neque enim omnia sustinet umquam

parvula fictilibus solitum dare vela phaselis

te veto nec plana faciem contundere palma,

mucida caerulei panis consumere frusta,

et brevibus pictae remis incumbere testae.

quandoquidem accepto claudenda est ianua damno,

hesternum solitus medio servare minutal

nec poenam sceleri invenies nec digna parabis

130 et maiore domus gemitu, maiore tumultu

130 Septembri nec non differre in tempora cenae

130 supplicia his populis, in quorum mente pares sunt

planguntur nummi quam funera, nemo dolorem

alterius conchem aestivam cum parte lacerti

et similes ira atque fames, mollissima corda

fingit in hoc casu, vestem diducere summam

signatam vel dimidio putrique siluro,

humano generi dare se natura fatetur,

contentus, vexare oculos umore coacto:

filaque sectivi numerata includere porri.

quae lacrimas dedit; haec nostri pars optima sensus.

ploratur lacrimis amissa pecunia veris.

invitatus ad haec aliquis de ponte negabit.

plorare ergo iubet causam dicentis amici

135 Sed si cuncta vides simili fora plena querella,

135 sed quo divitias haec per tormenta coactas,

135 squaloremque rei, pupillum ad iura vocantem

si decies lectis diversa parte tabellis

cum furor haut dubius, cum sit manifesta phrenesis,

circumscriptorem, cuius manantia fletu

vana super vacui dicunt chirographa ligni,

ut locuples moriaris, egentis vivere fato?

ora puellares faciunt incerta capilli.

arguit ipsorum quos littera gemmaque princeps

interea pleno cum turget sacculus ore,

naturae imperio gemimus, cum funus adultae

sardonychum, loculis quae custoditur eburnis,

crescit amor nummi quantum ipsa pecunia crevit,

virginis occurrit vel terra clauditur infans

140 ten, o delicias! extra communia censes

140 et minus hanc optat qui non habet, ergo paratur

140 et minor igne rogi. quis enim bonus et face dignus

ponendum, quia tu gallinae filius albae,

altera villa tibi, cum rus non sufficit unum,

arcana, qualem Cereris vult esse sacerdos,

nos viles pulli, nati infelicibus ovis?

et proferre libet fines maiorque videtur

ulla aliena sibi credit mala? separat hoc nos

rem pateris modicam et mediocri bile ferendam,

et melior vicina seges, mercaris et hanc et

a grege mutorum, atque ideo venerabile soli

si flectas oculos maiora ad crimina, confer

arbusta et densa montem qui canet oliva

sortiti ingenium divinorumque capaces

145 conductum latronem, incendia sulpure coepta

145 quorum si pretio dominus non vincitur ullo,

145 atque exercendis pariendisque artibus apti

atque dolo, primos cum ianua colligit ignes;

nocte boves macri lassoque famelica collo

sensum a caelesti demissum traximus arce,

confer et hos, veteris qui tollunt grandia templi

iumenta ad virides huius mittentur aristas,

cuius egent prona et terram spectantia. mundi

pocula adorandae robiginis et populorum

nec prius inde domum quam tota novalia saevos

principio indulsit communis conditor illis

dona vel antiquo positas a rege coronas;

in ventres abeant, ut credas falcibus actum.

tantum animas, nobis animum quoque, mutuus ut nos

150 haec ibi si non sunt, minor exstat sacrilegus qui

150 dicere vix possis quam multi talia plorent

150 adfectus petere auxilium et praestare iuberet,

radat inaurati femur Herculis et faciem ipsam

et quot venales iniuria fecerit agros

dispersos trahere in populum, migrare vetusto

Neptuni, qui bratteolam de Castore ducat;

Sed qui sermones, quam foedae bucina famae!

de nemore et proavis habitatas linquere silvas,

an dubitet solitus totum conflare Tonantem?

quid nocet haec? inquit, ‘tunicam mihi malo lupini

aedificare domos, laribus coniungere nostris

confer et artifices mercatoremque veneni,

quam si me toto laudet vicinia pago

tectum aliud, tutos vicino limine somnos

155 et deducendum corio bovis in mare, cum quo

155 exigui ruris paucissima farra secantem.’

155 ut collata daret fiducia, protegere armis

clauditur adversis innoxia simia fatis,

scilicet et morbis et debilitate carebis,

lapsum aut ingenti nutantem vulnere civem,

haec quota pars scelerum, quae custos Gallicus urbis

et luctum et curam effugies, et tempora vitae

communi dare signa tuba, defendier isdem

usque a lucifero donec lux occidat audit?

longa tibi posthac fato meliore dabuntur,

turribus atque una portarum clave teneri.

humani generis mores tibi nosse volenti

si tantum culti solus possederis agri

Sed iam serpentum maior concordia, parcit

160 sufficit una domus: paucos consume dies et

160 quantum sub Tatio populus Romanus arabat.

160 cognatis maculis similis fera; quando leoni

dicere te miserum, postquam illinc veneris, aude.

mox etiam fractis aetate ac Punica passis

fortior eripuit vitam leo? quo nemore umquam

quis tumidum guttur miratur in Alpibus, aut quis

proelia vel Pyrrhum inmanem gladiosque Molossos

expiravit aper maioris dentibus apri?

in Meroe crasso maiorem infante mamillam?

tandem pro multis vix iugera bina dabantur

Indica tigris agit rabida cum tigride pacem

caerula quis stupuit Germani lumina, flavam

vulneribus; merces haec sanguinis atque laboris

perpetuam, saevis inter se convenit ursis.

165 caesariem et madido torquentem cornua cirro?

165 nullis visa umquam meritis minor, aut ingratae

165 ast homini ferrum letale incude nefanda

nempe quod haec illis natura est omnibus una.

curta fides patriae; saturabat glaebula talis

produxisse parum est, cum rastra et sarcula tantum

ad subitas Thracum volucres nubemque sonoram

patrem ipsum turbamque casae, qua feta iacebat

adsueti coquere et marris ac vomere lassi

Pygmaeus parvis currit bellator in armis,

uxor et infantes ludebant quattuor, unus

nescierint primi gladios extendere fabri,

mox inpar hosti raptusque per aera curvis

vernula, tres domini; sed magnis fratribus horum

aspicimus populos quorum non sufficit irae

170 unguibus a saeva fertur grue. si videas hoc

170 a scrobe vel sulco redeuntibus altera cena

170 occidisse aliquem, sed pectora bracchia voltum

gentibus in nostris, risu quatiare; sed illic,

amplior et grandes fumabant pultibus ollae:

crediderint genus esse cibi. quid diceret ergo

quamquam eadem adsidue spectentur proelia, ridet

nunc modus hic agri nostro non sufficit horto.

vel quo non fugeret, si nunc haec monstra videret

nemo, ubi tota cohors pede non est altior uno.

Inde fere scelerum causae, nec plura venena

Pythagoras, cunctis animalibus abstinuit qui

‘Nullane peiuri capitis fraudisque nefandae

miscuit aut ferro grassatur saepius ullum

tamquam homine et ventri indulsit non omne legumen?

175 poena erit?’ abreptum crede hunc graviore catena

175 humanae mentis vitium quam saeva cupido

protinus et nostro (quid plus velit ira?) necari

inmodici census, nam dives qui fieri vult,

arbitrio: manet illa tamen iactura, nec umquam

et cito vult fieri; sed quae reverentia legum,

depositum tibi sospes erit, sed corpore trunco

quis metus aut pudor est umquam properantis avari?

invidiosa dabit minimus solacia sanguis.

‘vivite contenti casulis et collibus istis,

180 at vindicta bonum vita iucundius ipsa.

180 o pueri,’ Marsus dicebat et Hernicus olim

nempe hoc indocti, quorum praecordia nullis

Vestinusque senex; ‘panem quaeramus aratro,

interdum aut levibus videas flagrantia causis;

qui satis est mensis; laudant hoc numina ruris,

quantulacumque adeo est occasio sufficit irae.

quorum ope et auxilio gratae post munus aristae

Chrysippus non dicet idem nec mite Thaletis

contingunt homini veteris fastidia quercus.

185 ingenium dulcique senex vicinus Hymetto,

185 nil vetitum fecisse volet quem non pudet alto

qui partem acceptae saeva inter vincla cicutae

per glaciem perone tegi, qui summovet Euros

accusatori nollet dare. plurima felix

pellibus inversis: peregrina ignotaque nobis

paulatim vitia atque errores exuit omnes,

ad scelus atque nefas, quaecumque est, purpura ducit.’

prima docet rectum sapientia, quippe minuti

Haec illi veteres praecepta minoribus, at nunc

190 semper et infirmi est animi exiguique voluptas

190 post finem autumni media de nocte supinum

ultio, continuo sic collige, quod vindicta

clamosus iuvenem pater excitat: ‘accipe ceras,

nemo magis gaudet quam femina. Cur tamen hos tu

scribe, puer, vigila, causas age, perlege rubras

evasisse putes, quos diri conscia facti

maiorum leges, aut vitem posce libello,

mens habet attonitos et surdo verbere caedit

sed caput intactum buxo naresque pilosas

195 occultum quatiente animo tortore flagellum?

195 adnotet et grandes miretur Laelius alas,

poena autem vehemens ac multo saevior illis

dirue Maurorum attegias, castella Brigantum,

quas et Caedicius gravis invenit et Rhadamanthus,

ut locupletem aquilam tibi sexagesimus annus

nocte dieque suum gestare in pectore testem.

adferat, aut longos castrorum ferre labores

Spartano cuidam respondit Pythia vates

si piget et trepidum solvunt tibi cornua ventrem

200 haut inpunitum quondam fore quod dubitaret

200 cum lituis audita, pares quod vendere possis

depositum retinere et fraudem iure tueri

pluris dimidio, nec te fastidia mercis

iurando; quaerebat enim quae numinis esset

ullius subeant ablegandae Tiberim ultra,

mens et an hoc illi facinus suaderet Apollo.

neu credas ponendum aliquid discriminis inter

reddidit ergo metu, non motibus; et tamen omnem

unguenta et corium; lucri bonus est odor ex re

205 vocem adyti dignam templo veramque probavit

205 qualibet, illa tuo sententia semper in ore

extinctus tota pariter cum prole domoque,

versetur dis atque ipso Iove digna poeta:

et quamvis longa deductis gente propinquis.

unde habeas quaerit nemo, sed oportet habere.

has patitur poenas peccandi sola voluntas.

hoc monstrant vetulae pueris repentibus assae,

nam scelus intra se tacitum qui cogitat ullum,

hoc discunt omnes ante alpha et beta puellae.’

210 facti crimen habet. Cedo si conata peregit:

210 Talibus instantem monitis quemcumque parentem

perpetua anxietas nec mensae tempore cessat,

sic possem adfari: ‘dic, o vanissime, quis te

faucibus ut morbo siccis interque molares

festinare iubet? meliorem praesto magistro

difficili crescente cibo, sed vina misellus

discipulum, securus abi: vincens ut Aiax

expuit, Albani veteris pretiosa senectus

praeteriit Telamonem, ut Pelea vicit Achilles,

215 displicet; ostendas melius, densissima ruga

215 parcendum est teneris, nondum implevere medullas

cogitur in frontem velut acri ducta Falerno.

maturae mala nequitiae, cum pectere barbam

nocte brevem si forte indulsit cura soporem,

coeperit et longae mucronem admittere cultri,

et toto versata toro iam membra quiescunt,

falsus erit testis, vendet periuria summa

continuo templum et violati numinis aras

exigua et Cereris tangens aramque pedemque,

220 et, quod praecipuis mentem sudoribus urguet,

220 elatam iam crede nurum, si limina vestra

te videt in somnis; tua sacra et maior imago

mortifera cum dote subit, quibus illa premetur

humana turbat pavidum cogitque fateri.

per somnum digitis! nam quae terraque marique

hi sunt qui trepidant et ad omnia fulgura pallent,

adquirenda putas, brevior via conferet illi;

cum tonat, exanimes primo quoque murmure caeli,

nullus enim magni sceleris labor. “haec ego numquam

225 non quasi fortuitus nec ventorum rabie sed

225 mandavi,” dices olim, nec talia suasi.

iratus cadat in terras et iudicet ignis.

mentis causa malae tamen est et origo penes te.

illa nihil nocuit, cura graviore timetur

nam quisquis magni census praecepit amorem

proxima tempestas velut hoc dilata sereno.

et laevo monitu pueros producit avaros

praeterea lateris vigili cum febre dolorem

et qui per fraudes patrimonia conduplicari

230 si coepere pati, missum ad sua corpora morbum

230 dat libertatem et totas effundit habenas

infesto credunt a numine, saxa deorum

curriculo, quem si revoces, subsistere nescit

haec et tela putant, pecudem spondere sacello

et te contempto rapitur metisque relictis.

balantem et Laribus cristam promittere galli

nemo satis credit tantum delinquere quantum

non audent; quid enim sperare nocentibus aegris

permittas: adeo indulgent sibi latius ipsi.

235 concessum? vel quae non dignior hostia vita?

235 Cum dicis iuveni stultum qui donet amico,

mobilis et varia est ferme natura malorum:

qui paupertatem levet attollatque propinqui,

cum scelus admittunt, superest constantia; quod fas

et spoliare doces et circumscribere et omni

atque nefas, tandem incipiunt sentire peractis

crimine divitias adquirere; quarum amor in te

criminibus, tamen ad mores natura recurrit

quantus erat patriae Deciorum in pectore, quantum

240 damnatos fixa et mutari nescia, nam quis

240 dilexit Thebas, si Graecia vera, Menoeceus,

peccandi finem posuit sibi? quando recepit

in quorum sulcis legiones dentibus anguis

eiectum semel attrita de fronte ruborem?

cum clipeis nascuntur et horrida bella capessunt

quisnam hominum est quem tu contentum videris uno

continuo, tamquam et tubicen surrexerit una.

flagitio? dabit in laqueum vestigia noster

ergo ignem, cuius scintillas ipse dedisti,

245 perfidus et nigri patietur carceris uncum

245 flagrantem late et rapientem cuncta videbis.

aut maris Aegaei rupem scopulosque frequentes

nec tibi parcetur misero, trepidumque magistrum

exulibus magnis, poena gaudebis amara

in cavea magno fremitu leo tollet alumnus,

nominis invisi, tandemque fatebere laetus

nota mathematicis genesis tua, sed grave tardas

nec surdum nec Teresian quemquam esse deorum.

expectare colus; morieris stamine nondum

250 abrupto, iam nunc obstas et vota moraris,

iam torquet iuvenem longa et cervina senectus,

ocius Archigenen quaere atque eme quod Mithridates

composuit; si vis aliam decerpere ficum

atque alias tractare rosas, medicamen habendum est,

255 sorbere ante cibum quod debeat et pater et rex.’

Monstro voluptatem egregiam, cui nulla theatra,

nulla aequare queas praetoris pulpita lauti,

si spectes quanto capitis discrimine constent

incrementa domus, aerata multus in arca

260 fiscus et ad vigilem ponendi Castora nummi,

ex quo Mars Vltor galeam quoque perdidit et res

non potuit servare suas. ergo omnia Florae

et Cereris licet et Cybeles aulaea relinquas:

tanto maiores humana negotia ludi.

265 an magis oblectant animum iactata petauro

corpora quique solet rectum descendere funem,

quam tu, Corycia semper qui puppe moraris,

atque habitas, Coro semper tollendus et Austro,

perditus ac vilis sacci mercator olentis,

270 qui gaudes pingue antiquae de litore Cretae

passum et municipes Iovis advexisse lagonas?

hic tamen ancipiti figens vestigia planta

victum illa mercede parat, brumamque famemque

illa reste cavet: tu propter mille talenta

275 et centum villas temerarius, aspice portus

et plenum magnis trabibus mare: plus hominum es iam

in pelago, veniet classis quocumque vocarit

spes lucri, nec Carpathium Gaetulaque tantum

aequora transiliet, sed longe Calpe relicta

280 audiet Herculeo stridentem gurgite solem.

grande operae pretium est, ut tenso folle reverti

inde domum possis tumidaque superbus aluta.

Oceani monstra et iuvenes vidisse marinos.

Non unus mentes agitat furor; ille sororis

285 in manibus vultu Eumenidum ferretur et igni,

hic bove percusso mugire Agamemnona credit

aut Ithacum: parcat tunicis licet atque lacernis,

curatoris eget qui navem mercibus implet

ad summum latus et tabula distinguitur unda,

290 cum sit causa mali tanti et discriminis huius

concisum argentum in titulos faciesque minutas.

occurrunt nubes et fulgura: solvite funem

frumenti dominus clamat piperisve coempti,

‘nil color hic caeli, nil fascia nigra minatur;

295 aestivum tonat.’ infelix hac forsitan ipsa

nocte cadet fractis trabibus fluctuque premetur

obrutus et zonam laeva morsuque tenebit,

sed cuius votis modo non suffecerat aurum

quod Tagus et rutila volvit Pactolus harena,

300 frigida sufficient velantes inguina panni

exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem

dum rogat et picta se tempestate tuetur.

Tantis parta malis cura maiore metuque

servantur: misera est magni custodia census,

305 dispositis praedives amis vigilare cohortem

servorum noctu Licinus iubet, attonitus pro

electro signisque suis Phrygiaque columna

atque ebore et lata testudine, dolia nudi

non ardent cynici; si fregeris, altera fiet

310 cras domus, atque eadem plumbo commissa manebit.

sensit Alexander, testa cum vidit in illa

magnum habitatorem, quanto felicior hic qui

nil cuperet quam qui totum sibi posceret orbem

passurus gestis aequanda pericula rebus, nullum

315 numen habes, si sit prudentia: nos te,

nos facimus, Fortuna, deam. Mensura tamen quae

sufficiat census, siquis me consulat, edam:

in quantum sitis atque fames et frigora poscunt,

quantum, Epicure, tibi parvis suffecit in hortis,

320 quantum Socratici ceperunt ante penates;

numquam aliud natura, aliud sapientia dicit,

acribus exemplis videor te eludere? misce

ergo aliquid nostris de moribus, effice summam

bis septem ordinibus quam lex dignatur Othonis,

325 haec quoque si rugam trahit extenditque labellum,

sume duos equites, fac tertia quadringenta

si nondum inplevi gremium, si panditur ultra,

nec Croesi fortuna umquam nec Persica regna

sufficient animo nec divitiae Narcissi,

330 indulsit Caesar cui Claudius omnia, cuius

paruit imperiis uxorem occidere iussus.