Saturae — Book IV (Satires 10-12)

omnibus in terris, quae sunt a Gadibus usque

Atticus exinde si cenat, lautus habetur,

natali, Corvine, die mihi dulcior haec lux,,

Auroram et Gangen, pauci dinoscere possunt

si Rutilus, demens, quid enim maiore cachinno

qua festus promissa deis animalia caespes

vera bona atque illis multum diversa, remota

excipitur vulgi quam pauper Apicius? omnis

expectat, niveam reginae ducimus agnam,

erroris nebula, quid enim ratione timemus

convictus, thermae, stationes, omne theatrum

par vellus dabitur pugnanti Gorgone Maura;

5 aut cupimus? quid tam dextro pede, concipis, ut te

5 de Rutilo; nam dum valida ac iuvenalia membra

5 sed procul extensum petulans quatit hostia funem

conatus non paeniteat votique peracti?

sufficiunt galeae dumque ardent sanguine, fertur

Tarpeio servata Iovi frontemque coruscat,

evertere domos totas optantibus ipsis

non cogente quidem sed nec prohibente tribuno,

quippe ferox vitulus templis maturus et arae

di faciles, nocitura toga, nocitura petuntur

scripturas leges et regia verba lanistae.

spargendusque mero, quem iam pudet ubera matris

militia; torrens dicendi copia multis

multos porro vides, quos saepe elusus ad ipsum

ducere, qui vexat nascenti robora cornu,

10 et sua mortifera est facundia, viribus ille

10 creditor introitum solet expectare macelli,

10 si res ampla domi similisque adfectibus esset,

confisus periit admirandisque lacertis,

et quibus in solo vivendi causa palato est.

pinguior Hispulla traheretur taurus et ipsa

sed plures nimia congesta pecunia cura

egregius cenat meliusque miserrimus horum

mole piger nec finitima nutritus in herba,

strangulat et cuncta exuperans patrimonia census

et cito casurus iam perlucente ruina,

laeta sed ostendens Clitumni pascua sanguis

quanto delphinis ballaena Britannica maior,

interea gustus elementa per omnia quaerunt

iret et a grandi cervix ferienda ministro

15 temporibus diris igitur iussuque Neronis

15 numquam animo pretiis opstantibus; interius si

15 ob reditum trepidantis adhuc horrendaque passi

Longinum et magnos Senecae praedivitis hortos

adtendas, magis illa iuvant quae pluris emuntur.

nuper et incolumem sese mirantis amici.

clausit et egregias Lateranorum obsidet aedes

ergo haut difficile est perituram arcessere summam

Nam praeter pelagi casus et fulminis ictus

tota cohors: rarus venit in cenacula miles.

lancibus oppositis vel matris imagine fracta,

evasit: densae caelum abscondere tenebrae

pauca licet portes argenti vascula puri

et quadringentis nummis condire gulosum

nube una subitusque antemnas inpulit ignis,

20 nocte iter ingressus, gladium centumque timebis

20 fictile; sic veniunt ad miscellanea ludi.

20 cum se quisque illo percussum crederet et mox

et motae ad lunam trepidans harundinis umbram

refert ergo quis haec eadem paret; in Rutilo nam

attonitus nullum conferri posse putaret

cantabit vacuus coram latrone viator.

luxuria est, in Ventidio laudabile nomen

naufragium velis ardentibus, omnia fiunt

Prima fere vota et cunctis notissima templis

sumit, et a censu famam trahit. Illum ego iure

talia, tam graviter, si quando poetica surgit

divitiae, crescant ut opes, ut maxima toto

despiciam, qui scit quanto sublimior Atlans

tempestas, genus ecce aliud discriminis audi

25 nostra sit arca foro. sed nulla aconita bibuntur

25 omnibus in Libya sit montibus, hic tamen idem

25 et miserere iterum, quamquam sint cetera sortis

fictilibus: tunc illa time, cum pocula sumes

ignoret quantum ferrata distet ab arca

eiusdem pars dira quidem, sed cognita multis

geminata et lato Setinum ardebit in auro.

sacculus. e caelo descendit γνῶθι σεαυτόν

et quam votiva testantur fana tabella

iamne igitur laudas quod de sapientibus alter

figendum et memori tractandum pectore, sive

plurima; pictores quis nescit ab Iside pasci?

ridebat, quotiens de limine moverat unum

coniugium quaeras vel sacri in parte senatus

Accidit et nostro similis fortuna Catullo.

30 protuleratque pedem, flebat contrarius auctor?

30 esse velis; neque enim loricam poscit Achillis

30 cum plenus fluctu medius foret alveus et iam,

sed facilis cuivis rigidi censura cachinni:

Thersites, in qua se traducebat Vlixes;

alternum puppis latus evertentibus undis,

mirandum est unde ille oculis suffecerit umor.

ancipitem seu tu magno discrimine causam

arbori incertae, nullam prudentia cani

perpetuo risu pulmonem agitare solebat

protegere adfectas, te consule, dic tibi qui sis,

rectoris cum ferret opem, decidere iactu

Democritus, quamquam non essent urbibus illis

orator vehemens an Curtius et Matho buccae.

coepit cum ventis, imitatus castora, qui se

35 praetextae trabeae fasces lectica tribunal;

35 noscenda est mensura sui spectandaque rebus

35 eunuchum ipse facit cupiens evadere damno

quid si vidisset praetorem curribus altis

in summis minimisque, etiam cum piscis emetur,

testiculi; adeo medicatum intellegit inguen.

extantem et medii sublimem pulvere circi

ne mullum cupias, cum sit tibi gobio tantum

fundite quae mea sunt, dicebat cuncta Catullus,

in tunica Iovis et pictae Sarrana ferentem

in loculis. quis enim te deficiente crumina

praecipitare volens etiam pulcherrima, vestem

ex umeris aulaea togae magnaeque coronae

et crescente gula manet exitus, aere paterno

purpuream teneris quoque Maecenatibus aptam,

40 tantum orbem, quanto cervix non sufficit ulla?

40 ac rebus mersis in ventrem faenoris atque

40 atque alias quarum generosi graminis ipsum

quippe tenet sudans hanc publicus et, sibi consul

argenti gravis et pecorum agrorumque capacem?

infecit natura pecus, sed et egregius fons

ne placeat, curru servus portatur eodem,

talibus a dominis post cuncta novissimus exit

viribus occultis et Baeticus adiuvat aer.

da nunc et volucrem, sceptro quae surgit eburno,

anulus, et digito mendicat Pollio nudo.

ille nec argentum dubitabat mittere, lances

illinc cornicines, hinc praecedentia longi

non praematuri cineres nec funus acerbum

Parthenio factas, urnae cratera capacem

45 agminis officia et niveos ad frena Quirites,

45 luxuriae, sed morte magis metuenda senectus.

45 et dignum sitiente Pholo vel coniuge Fusci;

defossa in loculos quos sportula fecit amicos,

Hi plerumque gradus: conducta pecunia Romae

adde et bascaudas et mille escaria, multum

tunc quoque materiam risus invenit ad omnis

et coram dominis consumitur; inde ubi paulum

caelati, biberat quo callidus emptor Olynthi.

occursus hominum, cuius prudentia monstrat

nescio quid superest et pallet faenoris auctor,

sed quis nunc alius qua mundi parte, quis audet

summos posse viros et magna exempla daturos

qui vertere solum, Baias et ad ostrea currunt,

argento praeferre caput rebusque salutem?

50 vervecum in patria crassoque sub aere nasci.

50 cedere namque foro iam non est deterius quam

50 non propter vitam faciunt patrimonia quidam,

ridebat curas nec non et gaudia vulgi,

Esquilias a ferventi migrare Subura;

sed vitio caeci propter patrimonia vivunt.

interdum et lacrimas, cum Fortunae ipse minaci

ille dolor solus patriam fugientibus, illa

Iactatur rerum utilium pars maxima, sed nec

mandaret laqueum mediumque ostenderet unguem.

maestitia est, caruisse anno circensibus uno:

damna levant, tunc adversis urguentibus illuc

Ergo supervacua aut quae perniciosa petuntur

sanguinis in facie non haeret gutta, morantur

reccidit ut malum ferro summitteret; ac se

55 propter quae fas est genua incerare deorum!

55 pauci ridiculum et fugientem ex urbe pudorem.

55 explicat angustum: discriminis ultima, quando

quosdam praecipiat subiecta potentia magnae

Experiere hodie numquid pulcherrima dictu,

praesidia adferimus navem factura minorem,

invidiae, mergit longa atque insignis honorum

Persice, non praestem vitae tibi moribus et re,

i nunc et ventis animam committe dolato

pagina, descendunt statuae restemque sequuntur,

si laudem siliquas occultus ganeo, pultes

confisus ligno, digitis a morte remotus

ipsas deinde rotas bigarum inpacta securis

coram aliis dictem puero, sed in aure placentas,

quattuor aut septem, si sit latissima, taedae;

60 caedit et inmeritis franguntur crura caballis;

60 nam cum sis conviva mihi promissus, habebis

60 mox cum reticulis et pane et ventre lagonae,

iam strident ignes, iam follibus atque caminis

Euandrum, venies Tirynthius aut minor illo

aspice sumendas in tempestate secures.

ardet adoratum populo caput et crepat ingens

hospes, et ipse tamen contingens sanguine caelum,

Sed postquam iacuit planum mare, tempora postquam

Seianus, deinde ex facie toto orbe secunda

alter aquis, alter flammis ad sidera missus,

prospera vectoris fatumque valentius Euro

fiunt urceoli pelves sartago matellae.

fercula nunc audi nullis ornata macellis.

et pelago, postquam Parcae meliora benigna

65 pone domi laurus, duc in Capitolia magnum

65 de Tiburtino veniet pinguissimus agro

65 pensa manu ducunt hilares et staminis albi

cretatumque bovem! Seianus ducitur unco

haedulus et toto grege mollior, inscius herbae

lanificae, modica nec multum fortior aura

spectandus, gaudent omnes: ‘quae labra, quis illi

necdum ausus virgas humilis mordere salicti,

ventus adest, inopi miserabilis arte cucurrit

vultus erat! numquam, si quid mihi credis, amavi

qui plus lactis habet quam sanguinis; et montani

vestibus extentis et quod superaverat unum

hunc hominem, sed quo cecidit sub crimine? quisnam

asparagi, posito quos legit vilica fuso;

velo prora suo. iam deficientibus Austris

70 delator? quibus indicibus, quo teste probavit?’

70 grandia praeterea tortoque calentia faeno

70 spes vitae cum sole redit, tunc gratus Iulo

‘ nil horum; verbosa et grandis epistula venit

ova adsunt ipsis cum matribus, et servatae

atque novercali sedes praelata Lavino

a Capreis.’ bene habet, nil plus interrogo. Sed quid

parte anni quales fuerant in vitibus uvae,

conspicitur sublimis apex, cui candida nomen

turba Remi? sequitur fortunam ut semper et odit

Signinum Syriumque pirum, de corbibus isdem

scrofa dedit, laetis Phrygibus mirabile sumen,

damnatos, idem populus, si Nortia Tusco

aemula Picenis et odoris mala recentis

et numquam visis triginta clara mamillis.

75 favisset, si oppressa foret secura senectus

75 nec metuenda tibi, siccatum frigore postquam

75 Tandem intrat positas inclusa per aequora moles

principis, hac ipsa Seianum diceret hora

autumnum et crudi posuere pericula suci.

Tyrrhenamque pharon porrectaque brachia rursum

Augustum, iam pridem, ex quo suffragia nulli

Haec olim nostri iam luxuriosa senatus

quae pelago occurrunt medio longeque relinquunt

vendimus, effudit curas; nam qui dabat olim

cena fuit; Curius parvo quae legerat horto

Italiam; non sic igitur mirabere portus

imperium fasces legiones omnia, nunc se

ipse focis brevibus ponebat holuscula, quae nunc

quos natura dedit, sed trunca puppe magister

80 continet atque duas tantum res anxius optat,

80 squalidus in magna fastidit compede fossor,

80 interiora petit, Baianae pervia cumbae,

panem et circenses. Perituros audio multos.

qui meminit calidae sapiat quid vulva popinae.

tuti stagna sinus, gaudent ibi vertice raso

nil dubium, magna est fornacula. ‘pallidulus mi

sicci terga suis rara pendentia crate

garrula securi narrare pericula nautae.

Bruttidius meus ad Martis fuit obvius aram;

moris erat quondam festis servare diebus

Ite igitur, pueri, linguis animisque faventes

quam timeo, victus ne poenas exigat Aiax,

et natalicium cognatis ponere lardum

sertaque delubris et farra inponite cultris

85 ut male defensus.’ ‘curramus praecipites et

85 accedente nova, si quam dabat hostia, carne.

85 ac mollis ornate focos glaebamque virentem.

dum iacet in ripa, calcemus Caesaris hostem.’

cognatorum aliquis titulo ter consulis atque

iam sequar et sacro, quod praestat, rite peracto

‘sed videant servi, ne quis neget et pavidum in ius

castrorum imperiis et dictatoris honore

inde domum repetam, graciles ubi parva coronas

cervice obstricta dominum trahat.’ Hi sermones

functus ad has epulas solito maturius ibat,

accipiunt fragili simulacra nitentia cera.

tunc de Seiano, secreta haec murmura vulgi,

erectum domito referens a monte ligonem.

hic nostrum placabo Iovem Laribusque paternis

90 visne salutari sicut Seianus, habere

90 cum tremerent autem Fabios durumque Catonem

90 tura dabo atque omnis violae iactabo colores.

tantundem, atque illi summas donare curules,

et Scauros et Fabricium, rigidique severos

cuncta nitent, longos erexit ianua ramos

illum exercitibus praeponere, tutor haberi

censoris mores etiam collega timeret,

et matutinis operatur festa lucernis.

principis angusta Caprearum in rupe sedentis

nemo inter curas et seria duxit habendum,

Nec suspecta tibi sint haec, Corvine: Catullus,

cum grege Chaldaeo? vis certe pila cohortes

qualis in Oceani fluctu testudo nataret,

pro cuius reditu tot pono altaria, parvos

95 egregios equites et castra domestica; quidni

95 clarum Troiugenis factura et nobile fulcrum;

95 tres habet heredes, libet expectare quis aegram

haec cupias? et qui nolunt occidere quemquam,

sed nudo latere et parvis frons aerea lectis

et claudentem oculos gallinam inpendat amico

posse volunt, sed quae praeclara et prospera tanti,

vile coronati caput ostendebat aselli,

tam sterili; verum haec nimia est inpensa: coturnix

ut rebus laetis par sit mensura malorum?

ad quod lascivi ludebant ruris alumni:

nulla umquam pro patre cadet, sentire calorem

huius qui trahitur praetextam sumere mavis,

tales ergo cibi, qualis domus atque supellex.

si coepit locuples Gallitta et Pacius orbi,

100 an Fidenarum Gabiorumque esse potestas

100 Tunc rudis et Graias mirari nescius artes

100 legitime fixis vestitur tota libellis

et de mensura ius dicere, vasa minora

urbibus eversis praedarum in parte reperta

porticus, existunt qui promittant hecatomben,

frangere pannosus vacuis aedilis Vlubris?

magnorum artificum frangebat pocula miles,

quatenus hic non sunt nec venales elephanti,

ergo quid optandum foret ignorasse fateris

ut phaleris gauderet equus caelataque cassis

nec Latio aut usquam sub nostro sidere talis

Seianum; nam qui nimios optabat honores

Romuleae simulacra ferae mansuescere iussae

belua concipitur, sed furva gente petita

105 et nimias poscebat opes, numerosa parabat

105 imperii fato, geminos sub rupe Quirinos,

105 arboribus Rutulis et Turni pascitur agro,

excelsae turris tabulata, unde altior esset

ac nudam effigiem clipeo venientis et hasta

Caesaris armentum nulli servire paratum

casus et inpulsae praeceps inmane ruinae.

pendentisque dei perituro ostenderet hosti,

privato, siquidem Tyrio parere solebant

quid Crassos, quid Pompeios evertit et illum,

ponebant igitur Tusco farrata catino:

Hannibali et nostris ducibus regique Molosso

ad sua qui domitos deduxit flagra Quirites?

argenti quod erat, solis fulgebat in armis,

horum maiores ac dorso ferre cohortis,

110 summus nempe locus nulla non arte petitus,

110 omnia tunc, quibus invideas si lividulus sis.

110 partem aliquam belli, et euntem in proelia turrem.

magnaque numinibus vota exaudita malignis.

templorum quoque maiestas praesentior, et vox

nulla igitur mora per Novium, mora nulla per Histrum

ad generum Cereris sine caede ac vulnere pauci

nocte fere media mediamque audita per urbem

Pacuvium, quin illud ebur ducatur ad aras

descendunt reges et sicca morte tyranni.

litore ab Oceani Gallis venientibus et dis

et cadat ante Lares Gallittae victima sola

Eloquium ac famam Demosthenis aut Ciceronis

officium vatis pergentibus, his monuit nos,

tantis digna deis et captatoribus horum.

115 incipit optare et totis quinquatribus optat

115 hanc rebus Latiis curam praestare solebat

115 alter enim, si concedas, mactare vovebit

quisquis adhuc uno parcam colit asse Minervam,

fictilis et nullo violatus Iuppiter auro.

de grege servorum magna et pulcherrima quaeque

quem sequitur custos augustae vernula capsae.

Illa domi natas nostraque ex arbore mensas

corpora, vel pueris et frontibus ancillarum

eloquio sed uterque perit orator, utrumque

tempora viderunt; hos lignum stabat ad usus,

inponet vittas, et siqua est nubilis illi

largus et exundans leto dedit ingenii fons.

annosam si forte nucem deiecerat Eurus,

Iphigenia domi, dabit hanc altaribus, etsi

120 ingenio manus est et cervix caesa, nec umquam

120 at nunc divitibus cenandi nulla voluptas,

120 non sperat tragicae furtiva piacula cervae.

sanguine causidici maduerunt rostra pusilli.

nil rhombus, nil damma sapit, putere videntur

Laudo meum civem, nec comparo testamento

o fortunatam natam me consule Romam:

unguenta atque rosae, latos nisi sustinet orbes

mille rates; nam si Libitinam evaserit aeger,

Antoni gladios potuit contemnere, si sic

grande ebur et magno sublimis pardus hiatu

delebit tabulas inclusus carcere nassae

omnia dixisset, videnda poemata malo

dentibus ex illis quos mittit porta Syenes

post meritum sane mirandum atque omnia soli

125 quam te, conspicuae divina Philippica famae,

125 et Mauri celeres et Mauro obscurior Indus,

125 forsan Pacuvio breviter dabit, ille superbus

volvens a prima quae proxima, saevus et illum

et quos deposuit Nabataeo belua saltu

incedet victis rivalibus. ergo vides quam

exitus eripuit, quem mirabantur Athenae

iam nimios capitique graves, hinc surgit orexis,

grande operae pretium faciat iugulata Mycenis.

torrentem et pleni moderantem frena theatri.

hinc stomacho vires; nam pes argenteus illis,

vivat Pacuvius quaeso vel Nestora totum,

dis ille adversis genitus fatoque sinistro,

anulus in digito quod ferreus, ergo superbum

possideat quantum rapuit Nero, montibus aurum

130 quem pater ardentis massae fuligine lippus

130 convivam caveo, qui me sibi comparat et res

130 exaequet, nec amet quemquam nec ametur ab ullo.

a carbone et forcipibus gladiosque paranti

despicit exiguas, adeo nulla uncia nobis

incude et luteo Vulcano ad rhetora misit.

est eboris, nec tessellae nec calculus ex hac

Bellorum exuviae, truncis adfixa tropaeis

materia, quin ipsa manubria cultellorum

lorica et fracta de casside buccula pendens

ossea. non tamen his ulla umquam obsonia fiunt

135 et curtum temone iugum victaeque triremis

135 rancidula aut ideo peior gallina secatur.

aplustre et summo tristis captivus in arcu

sed nec structor erit cui cedere debeat omnis

humanis maiora bonis creduntur. ad hoc se

pergula, discipulus Trypheri doctoris, aput quem

Romanus Graiusque et barbarus induperator

sumine cum magno lepus atque aper et pygargus

erexit, causas discriminis atque laboris

et Scythicae volucres et phoenicopterus ingens

140 inde habuit; tanto maior famae sitis est quam

140 et Gaetulus oryx hebeti lautissima ferro

virtutis, quis enim virtutem amplectitur ipsam,

caeditur et tota sonat ulmea cena Subura.

praemia si tollas? patriam tamen obruit olim

nec frustum capreae subducere nec latus Afrae

gloria paucorum et laudis titulique cupido

novit avis noster, tirunculus ac rudis omni

haesuri saxis cinerum custodibus, ad quae

tempore et exiguae furtis inbutus ofellae.

145 discutienda valent sterilis mala robora fici,

145 plebeios calices et paucis assibus emptos

quandoquidem data sunt ipsis quoque fata sepulcris.

porriget incultus puer atque a frigore tutus.

Expende Hannibalem; quot libras in duce summo

non Phryx aut Lycius, non a mangone petitus

invenies? hic est, quem non capit Africa Mauro

quisquam erit et magno: cum posces, posce latine.

percussa oceano Niloque admota tepenti,

idem habitus cunctis, tonsi rectique capilli

150 rursus ad Aethiopum populos aliosque elephantos!

150 atque hodie tantum propter convivia pexi.

additur imperiis Hispania, Pyrenaeum

pastoris duri hic est filius, ille bubulci;

transilit; opposuit natura Alpemque nivemque:

suspirat longo non visam tempore matrem,

diducit scopulos et montem rumpit aceto,

et casulam et notos tristis desiderat haedos,

iam tenet Italiam, tamen ultra pergere tendit:

ingenui vultus puer ingenuique pudoris,

155 acti, inquit, ‘nihil est, nisi Poeno milite portas

155 quales esse decet quos ardens purpura vestit,

frangimus et media vexillum pono Subura.’

nec pupillares defert in balnea raucus

o qualis facies et quali digna tabella,

testiculos, nec vellendas iam praebuit alas,

cum Gaetula ducem portaret belua luscum!

crassa nec opposito pavidus tegit inguina guto.

exitus ergo quis est? o gloria, vincitur idem

hic tibi vina dabit diffusa in montibus illis

160 nempe et in exilium praeceps fugit atque ibi magnus

160 a quibus ipse venit, quorum sub vertice lusit;

mirandusque cliens sedet ad praetoria regis,

namque una atque eadem est vini patria atque ministri.

donec Bithyno libeat vigilare tyranno,

Forsitan expectes ut Gaditana canoro

finem animae, quae res humanas miscuit olim,

incipiant prurire choro plausuque probatae

non gladii, non saxa dabunt nec tela, sed ille

ad terram tremulo descendant clune puellae;

165 Cannarum vindex et tanti sanguinis ultor

165 spectant hoc nuptae iuxta recubante marito,

anulus, i demens et saevas curre per Alpes,

quod pudeat narrare aliquem praesentibus ipsis,

ut pueris placeas et declamatio fias!

inritamentum veneris languentis et acres

Unus Pellaeo iuveni non sufficit orbis;

divitis urticae; maior tamen ista voluptas

aestuat infelix angusto limite mundi

alterius sexus: magis ille extenditur, et mox

170 ut Gyarae clausus scopulis parvaque Seripho;

170 auribus atque oculis concepta urina movetur.

cum tamen a figulis munitam intraverit urbem,

non capit has nugas humilis domus, audiat ille

sarcophago contentus erit. mors sola fatetur

testarum crepitus cum verbis, nudum olido stans

quantula sint hominum corpuscula. creditur olim

fornice mancipium quibus abstinet, ille fruatur

velificatus Athos et quidquid Graecia mendax

vocibus obscaenis omnique libidinis arte,

175 audet in historia, constratum classibus isdem

175 qui Lacedaemonium pytismate lubricat orbem;

suppositumque rotis solidum mare, credimus altos

namque ibi fortunae veniam damus, alea turpis,

defecisse amnes epotaque flumina Medo

turpe et adulterium mediocribus: haec eadem illi

prandente et madidis cantat quae Sostratus alis;

omnia cum faciunt, hilares nitidique vocantur,

ille tamen qualis rediit Salamine relicta,

nostra dabunt alios hodie convivia ludos,

180 in Corum atque Eurum solitus saevire flagellis

180 conditor Iliados cantabitur atque Maronis

barbarus Aeolio numquam hoc in carcere passos,

altisoni dubiam facientia carmina palmam,

ipsum conpedibus qui vinxerat Ennosigaeum:

quid refert, tales versus qua voce legantur?

mitius id sane, quod non et stigmate dignum

Sed nunc dilatis averte negotia cutis

credidit; huic quisquam vellet servire deorum?

et gratam requiem dona tibi, quando licebit

185 sed qualis rediit? nempe una nave, cruentis

185 per totum cessare diem. non faenoris ulla

fluctibus ac tarda per densa cadavera prora,

mentio nec, prima si luce egressa reverti

has totiens optata exegit gloria poenas.

nocte solet, tacito bilem tibi contrahat uxor

Da spatium vitae, multos da, Iuppiter, annos:

umida suspectis referens multicia rugis

hoc recto vultu, solum hoc, et pallidus optas,

vexatasque comas et vultum auremque calentem.

190 sed quam continuis et quantis longa senectus

190 protinus ante meum quidquid dolet exue limen,

plena malis! deformem et taetrum ante omnia vultum

pone domum et servos et quidquid frangitur illis

dissimilemque sui, deformem pro cute pellem

aut perit, ingratos ante omnia pone sodales.

pendentisque genas et talis aspice rugas

Interea Megalesiacae spectacula mappae

quales, umbriferos ubi pandit Thabraca saltus,

Idaeum sollemne colunt, similisque triumpho

195 in vetula scalpit iam mater simia bucca.

195 praeda caballorum praetor sedet, ac mihi pace

plurima sunt iuvenum discrimina; pulchrior ille

inmensae nimiaeque licet si dicere plebis,

hoc atque ille alio, multum hic robustior illo:

totam hodie Romam circus capit, et fragor aurem

una senum facies, cum voce trementia membra

percutit, eventum viridis quo colligo panni.

et iam leve caput madidique infantia nasi,

nam si deficeret, maestam attonitamque videres

200 frangendus misero gingiva panis inermi;

200 hanc urbem veluti Cannarum in pulvere victis

usque adeo gravis uxori natisque sibique,

consulibus, spectent iuvenes, quos clamor et audax

ut captatori moveat fastidia Cosso,

sponsio, quos cultae decet assedisse puellae:

non eadem vini atque cibi torpente palato

nostra bibat vernum contracta cuticula solem

gaudia, nam coitus iam longa oblivio, vel si

effugiatque togam, iam nunc in balnea salva

205 coneris, iacet exiguus cum ramice nervus

205 fronte licet vadas, quamquam solida hora supersit

et quamvis tota palpetur nocte, iacebit.

ad sextam, facere hoc non possis quinque diebus

anne aliquid sperare potest haec inguinis aegri

continuis, quia sunt talis quoque taedia vitae

canities? quid quod merito suspecta libido est

magna: voluptates commendat rarior usus.

quae venerem adfectat sine viribus? Aspice partis

210 nunc damnum alterius, nam quae cantante voluptas,

sit licet eximius, citharoedo sive Seleuco

et quibus aurata mos est fulgere lacerna?

quid refert, magni sedeat qua parte theatri

qui vix cornicines exaudiet atque tubarum

215 concentus? clamore opus est, ut sentiat auris

quem dicat venisse puer, quot nuntiet horas.

Praeterea minimus gelido iam in corpore sanguis

febre calet sola, circumsilit agmine facto

morborum omne genus, quorum si nomina quaeras,

220 promptius expediam quot amaverit Oppia moechos,

quot Themison aegros autumno occident uno,

quot Basilus socios, quot circumscripserit Hirrus

pupillos; quot longa viros exorbeat uno

Maura die, quot discipulos inclinet Hamillus;

225 percurram citius quot villas possideat nunc

quo tondente gravis iuveni mihi barba sonabat.

ille umero, hic lumbis, hic coxa debilis; ambos

perdidit ille oculos et luscis invidet; huius

pallida labra cibum accipiunt digitis alienis,

230 ipse ad conspectum cenae diducere rictum

suetus hiat tantum ceu pullus hirundinis, ad quem

ore volat pleno mater ieiuna, sed omni

membrorum damno maior dementia, quae nec

nomina servorum nec vultum agnoscit amici

235 cum quo praeterita cenavit nocte, nec illos

quos genuit, quos eduxit, nam codice saevo

heredes vetat esse suos, bona tota feruntur

ad Phialen; tantum artificis valet halitus oris

quod steterat multis in carcere fornicis annis.

240 Ut vigeant sensus animi, ducenda tamen sunt

funera natorum, rogus aspiciendus amatae

coniugis et fratris plenaeque sororibus urnae.

haec data poena diu viventibus, ut renovata

semper clade domus multis in luctibus inque

245 perpetuo maerore et nigra veste senescant.

rex Pylius, magno si quicquam credis Homero,

exemplum vitae fuit a cornice secundae,

felix nimirum, qui tot per saecula mortem

distulit atque suos iam dextra conputat annos,

250 quique novum totiens mustum bibit. oro, parumper

attendas quantum de legibus ipse queratur

fatorum et nimio de stamine, cum videt acris

Antilochi barbam ardentem, cum quaerit ab omni

quisquis adest socius, cur haec in tempora duret

255 quod facinus dignum tam longo admiserit aevo.

haec eadem Peleus, raptum cum luget Achillem,

atque alius cui fas Ithacum lugere natantem.

incolumi Troia Priamus venisset ad umbras

Assaraci magnis sollemnibus Hectore funus

260 portante ac reliquis fratrum cervicibus inter

Iliadum lacrimas, ut primos edere,planctus

Cassandra inciperet scissaque Polyxena palla,

si foret extinctus diverso tempore, quo non

coeperat audaces Paris aedificare carinas,

265 longa dies igitur quid contulit? omnia vidit

eversa et flammis Asiam ferroque cadentem.

tunc miles tremulus posita tulit arma tiara

et ruit ante aram summi Iovis ut vetulus bos,

qui domini cultris tenue et miserabile collum

270 praebet ab ingrato iam fastiditus aratro.

exitus ille utcumque hominis, sed torva canino

latravit rictu quae post hunc vixerat uxor.

Festino ad nostros et regem transeo Ponti

et Croesum, quem vox iusti facunda Solonis

275 respicere ad longae iussit spatia ultima vitae.

exilium et carcer Minturnarumque paludes

et mendicatus victa Carthagine panis

hinc causas habuere; quid illo cive tulisset

natura in terris, quid Roma beatius umquam,

280 si circumducto captivorum agmine et omni

bellorum pompa animam exhalasset opimam,

cum de Teutonico vellet descendere curru?

provida Pompeio dederat Campania febres

optandas, sed multae urbes et publica vota

285 vicerunt: igitur Fortuna ipsius et urbis

servatum victo caput abstulit, hoc cruciatu

Lentulus, hac poena caruit ceciditque Cethegus

integer, et iacuit Catilina cadavere toto.

Formam optat modico pueris, maiore puellis

290 murmure, cum Veneris fanum videt, anxia mater

usque ad delicias votorum. cur tamen, inquit,

corripias? pulchra gaudet Latona Diana.

sed vetat optari faciem Lucretia qualem

ipsa habuit, cuperet Rutilae Verginia gibbum

295 accipere atque suum Rutilae dare. filius autem

corporis egregii miseros trepidosque parentes

semper habet; rara est adeo concordia formae

atque pudicitiae, sanctos licet horrida mores

tradiderit domus ac veteres imitata Sabinos,

300 praeterea castum ingenium vultumque modesto

sanguine ferventem tribuat natura benigna

larga manu (quid enim puero conferre potest plus

custode et cum natura potentior omni?),

non licet esse viro; nam prodiga corruptoris

305 improbitas ipsos audet temptare parentes:

tanta in muneribus fiducia, nullus ephebum

deformem saeva castravit in arce tyrannus,

nec praetextatum rapuit Nero loripedem nec

strumosum atque utero pariter gibboque tumentem.

310 I nunc et iuvenis specie laetare tui, quem

maiora expectant discrimina, fiet adulter

publicus et poenas metuet quascumque maritis

lex irae debet, nec erit felicior astro

Martis, ut in laqueos numquam incidat, exigit autem

315 interdum ille dolor plus quam lex ulla dolori

concessit: necat hic ferro, secat ille cruentis

verberibus, quosdam moechos et mugilis intrat,

sed tuus Endymion dilectae fiet adulter

matronae, mox cum dederit Servilia nummos,

320 fiet et illius quam non amat, exuet omnem

corporis ornatum: quid enim ulla negaverit udis

inguinibus, sive est haec Oppia sive Catulla?

deterior totos habet illic femina mores.

sed casto quid forma nocet? quid profuit immo

325 Hippolyto grave propositum, quid Bellorophonti?

erubuit nempe haec ceu fastidita, repulsa,

nec Stheneboea minus quam Cressa, excanduit, et se

concussere ambae, mulier saevissima tunc est,

cum stimulos odio pudor admovet. Elige quidnam

330 suadendum esse putes cui nubere Caesaris uxor

destinat? optimus hic et formosissimus idem

gentis patriciae rapitur miser extinguendus

Messalinae oculis; dudum sedet illa parato

flammeolo Tyriusque palam genialis in hortis

335 sternitur et ritu decies centena dabuntur

antiquo, veniet cum signatoribus auspex.

haec tu secreta et paucis commissa putabas?

non nisi legitime vult nubere, quid placeat dic:

ni parere velis, pereundum erit ante lucernas;

340 si scelus admittas, dabitur mora parvula, dum res

nota urbi et populo contingat principis aurem,

dedecus ille domus sciet ultimus; interea tu

obsequere imperio, si tanti vita dierum

paucorum, quidquid levius meliusve putaris,

345 praebenda est gladio pulchra haec et candida cervix.

Nil ergo optabunt homines? si consilium vis,

permittes ipsis expendere numinibus quid

conveniat nobis rebusque sit utile nostris,

nam pro iucundis aptissima quaeque dabunt di:

350 carior est illis homo quam sibi. nos animorum

inpulsu et caeca magnaque cupidine ducti

coniugium petimus partumque uxoris; at illis

notum qui pueri qualisque futura sit uxor.

ut tamen et poscas aliquid voveasque sacellis

355 exta et candiduli divina tomacula porci,

orandum est ut sit mens sana in corpore sano;

fortem posce animum mortis terrore carentem,

qui spatium vitae extremum inter munera ponat

naturae, qui ferre queat quoscumque labores,

360 nesciat irasci, cupiat nihil et potiores

Herculis aerumnas credat saevosque labores

et venere et cenis et pluma Sardanapalli.

monstro quod ipse tibi possis dare; semita certe

tranquillae per virtutem patet unica vitae.

365 nullum numen habes, si sit prudentia: nos te,

nos facimus. Fortuna, deam caeloque locamus.