Contra Orationem Symmachia — Book 1

Paulus, praeco Dei, qui fera gentium

Credebam vitiis aegram gentilibus urbem

primus corda sacro perdomuit stilo,

iam satis antiqui pepulisse pericula morbi

Christum per populos ritibus asperis

nec quidquam restare mali, postquam medicina

inmanes placido dogmate seminans,

principis inmodicos sedarat in arce dolores,

5 inmansueta suas ut cerimonias

5 sed quoniam renovata lues turbare salutem

gens pagana Deo sperneret agnito,

temptat Romulidum, patris inploranda medella est,

actus turbinibus forte nigerrimis

ne sinat antiquo Romam squalere veterno

hibernum pelagus iam rate debili

neve togas procerum fumoque et sanguine tingui.

et vim navifragi pertulerat noti.

inclitus ergo parens patriae, moderator et orbis,

10 sed cum caerulei proelia gurgitis

10 nil egit prohibendo vagas ne pristinus error

iussisset Domini dextra quiescere,

crederet esse deum nigrante sub aere formas,

ad portum fluitans cumba relabitur

aut elementorum naturam, quae Patris ars est

exponitque solo litoris uvidi

omnigeni, summa pro maiestate sacraret,

contractos pluvio frigore remiges,

vir solus cui cura fuit ne publica morum

15 tunc de litoreis saepibus algidi

15 plaga cicatricem summa leviter cute clausam

arentum propere bracchia palmitum

duceret, et latebram tabentis vulneris alte

convectant rapidos unde focos struant:

inpressam penitusque putri de pure peresam

fascem quisque suum congerit ignibus

iuncta superficies medico fallente foveret,

expectans calidi luxuriam rogi.

sed studuit quo pars hominis generosior intus

20 Paulus, dum fragiles cogere surculos

20 viveret atque animam letali peste piatam

et densere foci congeriem studet,

nosset ab interno tutam servare veneno?

incautam cumulis inseruit manum,

illa tyrannorum fuerat medicina, videre

torpebat glacie pigra ubi vipera

quis status ante oculos praesentibus ac perituris

sarmentis laqueos corporis inplicans.

conpeteret rebus, nec curam adhibere futuris.

25 quae postquam intepuit fomite fumeo

25 heu, male de populo meriti, male patribus ipsis

laxavitque ferox colla rigentia,

blanditi, quos praecipites in Tartara mergi

iam flecti facilis, rettulit ad manum

cum Iove siverunt multa et cum plebe deorum!

vibrato capite spicula dentium.

ast hic imperium protendit latius aevo

haerentem digiti vulnere mordicus

posteriore suis cupiens sancire salutem.

30 pendentemque gerens Paulus inhorruit.

30 nimirum pulchre quidam doctissimus ‘esset

exclamant alii, quod cute livida

publica res,’ inquit, ‘tunc fortunata satis, si

virus mortiferum serpere crederent.

vel reges saperent vel regnarent sapientes.’

at non intrepidum terret apostolum

estne ille e numero paucorum qui diadema

tristis tam subiti forma periculi.

sortiti aetheriae coluerunt dogma sophiae?

35 adtollens oculos sidera suspicit

35 contigit ecce hominum generi gentique togatae

Christum sub tacito pectore murmurans,

dux sapiens, felix nostrae res publica Romae

excussumque procul discutit aspidem,

iustitia regnante viget. parete magistro

abiectus coluber verberat aëra

sceptra gubernanti. monet ut deterrimus error

atque oris patuli solvit acumina.

utque superstitio veterum procul absit avorum,

40 mox omnis sanies deserit et dolor

40 nec putet esse deum, nisi qui super omnia summus

ceu nullo laceram vulnere dexteram,

emineat magnique inmensa creaverit orbis.

siccatusque perit vipereus liquor,

num melius Saturnus avos rexisse Latinos

hydrum praecipitem dum rotat inpetus,

creditur, edictis qui talibus informavit

arsurum mediis intulit ignibus.

agrestes animos et barbara corda virorum?

45 sic nunc post hiemem vimque trucis freti,

45 ‘sum deus. advenio fugiens, praebete latebras,

quo iactata ratis tunc Sapientiae est,

occultate senem nati feritate tyranni

cum sub sacricolis territa regibus

deiectum solio, placet hic fugitivus et exul

vix panso poterat currere carbaso

ut lateam, genti atque loco Latium dabo nomen,

adflictosque suos turbine saeculi

vitibus incurvum, si qua est ea cura, putandis

50 vectarat rabidis fluctibus innatans,

50 procudam chalybem, necnon et moenia vestri

morsum vulnificum lex pia pertulit.

fluminis in ripa statuam Saturnia vobis.

occultabat enim se prius abditum

vos nemus adpositasque meo sub honore sacrantes

virus nec gravidum protulerat caput,

(sum quianam Caelo genitus) celebrabitis aras.’

contentum involucris atque cubilibus

inde deos, quorum patria spectata sepulcra

55 subter conprimere clausa silentia.

55 scimus, in aere hebetes informavere minores,

sed, dum forte latens inpietas riget,

advena quos profugus gignens et equina libido

dextram Iustitiae pigra momorderat

intulit Italiae: Tuscis namque ille puellis

succensi stomacho fellis inaestuans.

primus adhinnivit simulato numine moechus.

heu, quam catholicam nil prope profuit

mox patre deterior silvosi habitator Olympi

60 puppem nasse sacri remigio stili

60 Iuppiter incesta spurcavit labe Lacaenas,

quem Paulus variis gentibus edidit!

nunc bove subvectam rapiens ad crimen amatam,

vix portu placido tuta quieverat

nunc tener ac pluma levior blandosque susurros

victrix edomitis mille furoribus,

in morem recinens suave inmorientis oloris,

vix adstricta suis iam retinaculis

capta quibus volucrem virguncula ferret amorem,

65 vectores stabili condiderat solo:

65 nunc foribus surdis, sera quas vel pessulus artis

erumpit subito triste periculum,

firmarat cuneis, per tectum dives amator

nam dum praecalidos igniculos sibi

imbricibus ruptis undantis desuper auri

solvendis adolent et senio et gelu,

infundens pluviam gremio excipientis amicae,

dum virgas steriles atque superfluas

armigero modo sordidulam curante rapinam

70 flammis de fidei palmite concremant,

70 conpressu inmundo miserum adficiens catamitum,

ut concreta vagis vinea crinibus

pelice iam puero magis indignante sorore,

silvosi inluviem poneret idoli,

haec causa est et origo mali, quod saecla vetusto

palpavit nimius perniciem tepor.

hospite regnante crudus stupor aurea finxit,

seps insueta subit serpere flexibus

quodque novo ingenio versutus Iuppiter astus

75 et vibrare sagax eloquii caput:

75 multiplices variosque dolos texebat, ut illum,

sed dextra inpatiens vulneris inritos

vertere cum vellet pellem faciemque, putarent

oris rhetorici depulit halitus;

esse bovem, praedari aquilam, concumbere cycnum,

effusum ingenii virus inaniter

et nummos fieri et gremium penetrare puellae,

summa Christicolis in cute substitit.

nam quid rusticitas non crederet indomitorum

80 Salvator generis Romulei, precor,

80 stulta virum, pecudes inter ritusque ferinos

qui cunctis veniam das pereuntibus,

dedere sueta animum diae rationis egenum?

qui nullum statuis non operis tui

in quamcumque fidem nebulonis callida traxit

mortalem, facili quem releves manu,

nequitia, infelix facilem gens praebuit aurem.

huius, si potis est, iam miserescito

successit Iovis imperio corruptior aetas,

85 praeruptam in foveam praecipitis viri.

85 quae docuit rigidos vitiis servire colonos.

spirat sacrilegis flatibus inscius

expertes furandi homines hac inbuit arte

erroresque suos indocilis fovet,

Mercurius, Maia genitus; nunc magnus habetur

obtestor, iubeas ne citus inpetus

ille deus, cuius dedit experientia fures,

arsurum mediis inferat ignibus.

necnon Thessalicae doctissimus ille magiae

90 traditur extinctas sumptae moderamine virgae

in lucem revocasse animas, Cocytia leti

iura resignasse sursum revolantibus umbris,

ast alias damnasse neci penitusque latenti

inmersisse chao. facit hoc ad utrumque peritus

95 ut fuerit geminoque armarit crimine vitam;

murmure nam magico tenues excire figuras

atque sepulcrales scite incantare favillas,

vita itidem spoliare alios ars noxia novit,

artificem scelerum simplex mirata vetustas

100 supra hominem coluit, simulans per nubila ferri

aligerisque leves pedibus transcurrere ventos.

ecce deum in numero formatus et aeneus adstat

Graius homo augustaque Numae praefulget in arce.

strenuus exculti dominus quidam fuit agri

105 hortorumque opibus memorabilis; hic tamen idem

scortator nimius multaque libidine suetus

rusticolas vexare lupas interque salicta

et densas saepes obscena cubilia inire;

indomitum intendens animum semperque paratum

110 ad facinus nunquam calidis dabat otia venis.

hic deus e patrio praenobilis Hellesponto

venit ad usque Italos sacris cum turpibus hortos;

sinum lactis et haec votorum liba quotannis

accipit ac ruris servat vineta Sabini,

115 turpiter adfixo pudeat quem visere ramo.

Herculeus mollis pueri famosus amore

ardor et in transtris iactata efferbuit Argo,

nec maris erubuit Nemea sub pelle fovere

concubitus et Hylan pereuntem quaerere caelebs.

120 nunc Saliis cantuque domus Pinaria templum

collis Aventini convexa in sede frequentat.

Thebanus iuvenis superatis fit deus Indis,

successu dum victor ovans lascivit et aurum

captivae gentis revehit spoliisque superbus

125 diffluit in luxum cum semiviro comitatu

atque avidus vini multo se proluit haustu,

gemmantis paterae spumis mustoque Falerno

perfundens biiugum rorantia terga ferarum,

his nunc pro meritis Baccho caper omnibus aris

130 caeditur et virides discindunt ore chelydros

qui Bromium placare volunt, quod et ebria iam tunc

ante oculos regis satyrorum insania fecit,

et fecisse reor stimulis furialibus ipsas

maenadas inflammante mero in scelus omne rotatas.

135 hoc circumsaltante choro temulentus adulter

invenit expositum secreti in litoris acta

corporis egregii scortum, quod perfidus illic

liquerat incesto iuvenis satiatus amore.

hanc iubet adsumptam fervens post vina Neaeram

140 secum in deliciis fluitantis stare triumphi,

regalemque decus capitis gestare coronam.

mox Ariadnaeus stellis caelestibus ignis

additur: hoc pretium noctis persolvit honore

Liber, ut aetherium meretrix inluminet axem.

145 tantum posse omnes illo sub tempore reges

indocilis fatui ducebat ineptia vulgi,

ut transire suis cum sordibus induperator

posset in aeternum caeli super ardua regnum,

regia tunc omnis vim maiestatis et omnis,

150 parva licet, caeli imperium retinere potestas

credita: ture etiam ducibus parvoque sacello

inpertitus honos, quem dum metus aut amor aut spes

adcumulant, longum miseris processit in aevum

mos patrius: coepit falsae pietatis imago

155 ire per ignaros nebuloso errore nepotes;

tum quia, quae vivis veneratio regibus ante

contigerat, functis eadem iam munere lucis

cessit et ad nigras altaria transtulit urnas.

inde puellarum ludibria, pignera, partus,

160 et furtivus amor iuvenum et deprensa iugalis

corruptela tori, quoniam regalibus aula

fervere tunc vitiis solita est, nec perdita luxu

divorum suboles sancti meminisse pudoris.

atque ut, Roma, tuos caelesti ex sede parentes,

165 quis te semideam iactant auctoribus ortam,

praestringam breviter, Gradivum vel Cytheream,

ille sacerdotem violat, contra illa marito

subcumbit Phrygio, coitus fuit inpar utrique:

nec terrestre deam decuit mortalis obire

170 coniugium, nec caelicolam descendere ephebum

virginis ad vitium furtivoque igne calere,

sed venus augusto de sanguine femina vili

privatoque viro vetitum per dedecus haesit;

et, si Rhea sacram lascivi Martis amore

175 lusa pudicitiam fluviali amisit in ulva,

crediderim generosae aliquem stirpis, sed eundem

moribus infamem, conpressa virgine per vim

se dixisse deum, ne stuprum numinis ullus

obicere auderet turpi miseraeque puellae,

180 haec Italos induxit avos vel fama vel error,

Martia Romuleo celebrarent ut sacra campo,

utque Palatinis Capitolia condita saxis

signarent titulo proavi Iovis atque Pelasgae

Palladis et Libyca Iunonem ex arce vocarent,

185 cognatos de Marte deos, Veneris quoque nudum

accirent proceres Erycino e vertice signum,

utque deum mater Phrygia veheretur ad Ida,

Bacchica de viridi peterentur ut orgia Naxo.

facta est terrigenae domus unica maiestatis,

190 et tot templa deum Romae quot in orbe sepulcra

heroum numerare licet; quos fabula manes

nobilitat, noster populus veneratus adorat.

hos habuere deos Ancus, Numitor, Numa, Tullus,

talia Pergameas fugerunt numina flammas,

195 sic Vesta est, sic Palladium, sic umbra penatum,

talis et antiquum servavit terror asylum.

ut semel obsedit gentilia pectora patrum

vana superstitio, non interrupta cucurrit

aetatum per mille gradus, tener horruit heres

200 et coluit quidquid sibimet venerabile cani

monstrarant atavi; puerorum infantia primo

errorem cum lacte bibit, gustaverat inter

vagitus de farre molae, saxa inlita ceris

viderat unguentoque lares umescere nigros.

205 formatum Fortunae habitum cum divite cornu

sacratumque domi lapidem consistere parvus

spectarat matremque illic pallere precantem,

mox umeris positus nutricis trivit et ipse

inpressis silicem labris, puerilia vota

210 fudit opesque sibi caeca de rupe poposcit,

persuasumque habuit, quod quis velit, inde petendum.

numquam oculos animumque levans rationis ad arcem

rettulit, insulsum tenuit sed credulus usum,

privatos celebrans agnorum sanguine divos,

215 iamque domo egrediens, ut publica festa diesque

et ludos stupuit celsa et Capitolia vidit

laurigerosque deum templis adstare ministros

ac Sacram resonare Viam mugitibus ante

delubrum Romae (colitur nam sanguine et ipsa

220 more deae, nomenque loci ceu numen habetur,

atque urbis Venerisque pari se culmine tollunt

templa, simul geminis adolentur tura deabus),

vera ratus quaecumque fiant auctore senatu,1

contulit ad simulacra fidem dominosque putavit

225 aetheris, horrifico qui stant ex ordine vultu.

illic Alcides, spoliatis Gadibus hospes

Arcadiae, fulvo aere riget, gemini quoque fratres

corrupta de matre nothi, Ledeia proles

nocturnique equites, celsae duo numina Romae,

230 inpendent retinente veru, magnique triumphi

nuntia suffuso figunt vestigia plumbo,

adsistunt etiam priscorum insignia regum,

ros, Italus, Ianusque bifrons, genitorque Sabinus,

Saturnusque senex, maculoso et corpore Picus,

235 coniugis epotum sparsus per membra venenum.

omnibus ante pedes posita est sua cuique vetusta

arula. Iano etiam celebri de mense litatur

auspiciis epulisque sacris, quas inveterato,

heu miseri, sub honore agitant, et gaudia ducunt

240 festa Kalendarum, sic observatio crevit

ex atavis quondam male coepta, deinde secutis

tradita temporibus serisque nepotibus aucta,

traxerunt longam corda inconsulta catenam,

mosque tenebrosus vitiosa in saecula fluxit.

245 hunc morem veterum docili iam aetate secuta

posteritas mense atque adytis et flamine et aris

Augustum coluit, vitulo placavit et agno,

strata ad pulvinar iacuit, responsa poposcit.

testantur tituli, produnt consulta senatus

250 Caesareum Iovis ad speciem statuentia templum.

adiecere sacrum fieret quo Livia Iuno,

non minus infamis thalami sortita cubile

quam cum fraterno caluit Saturnia lecto,

nondum maternam partu vacuaverat alvum

255 conceptamque viri subolem paritura gerebat.

pronuba iam gravidae fulcrum et geniale parantur;

iam sponsus saliente utero nubentis amicos

advocat, haud sterilem certus fore iam sibi pactam.

vitricus antevenit tardum praefervidus ortum

260 privigni nondum geniti; mox editur inter

Fescennina novo proles aliena marito,

idque deum sortes, id Apollinis antra dederunt

consilium: nunquam melius nam cedere taedas

responsum est, quam cum praegnans nova nupta iugatur.

265 hanc tibi, Roma, deam titulis et honore sacratam

perpetuo Floras inter Veneresque creasti!

nec mirum: quis enim sapiens dubitaverat illas

mortali de stirpe satas vixisse, et easdem

laude venustatis claras in amoribus usque

270 ad famae excidium formae nituisse decore?

quid loquar Antinoum caelesti in sede locatum,

illum delicias nunc divi principis, illum

purpureo in gremio spoliatum sorte virili,

Hadrianique dei Ganymedem, non cyathos dis

275 porgere sed medio recubantem cum Iove fulcro

nectaris ambrosii sacrum potare Lyaeum,

umque suo in templis vota exaudire marito?

ergo his auspicibus Traianus, Nerva, Severus

et Titus et fortes gesserunt bella Nerones,

280 quos terrena viros inlustres gloria fecit

et virtus fragilis provexit in ardua famae,

adscita e 1 terris sub religione iacentes!

quam pudet hoc illis persuasum talibus, ut se

Romanasque acies censerent Martis amore

285 posse regi, dum se Paphiae male blandus adulter

venditat Aeneadasque suos successibus auget!

felices, si cuncta Deo sua prospera Christo

principe disposita scissent, qui currere regna

certis ducta modis Romanorumque triumphos 2

290 crescere et inpletis voluit se infundere saeclis!

sed caligantes animas et luce carentes

in Iovis Augustique adytis templisque duarum

Iunonum Martisque etiam venerisque sacellis

mactatas taetro leti inmersere barathro,

295 supremum regimen crassis in partibus orbis

esse rati mersoque poli consistere fundo.

quidquid humus, quidquid pelagus mirabile gignunt,

id duxere deos. colles, freta, flumina, flammas,

haec sibi per varias formata elementa figuras

300 constituere patres, hominumque vocabula mutis

scripserunt statuis, vel Neptunum vocitantes

oceanum, vel Cyaneas cava flumina Nymphas,

vel silvas Dryadas, vel devia rura Napaeas.

ipse ignis, nostrum factus qui servit ad usum,

305 Vulcanus perhibetur et in virtute superna

fingitur ac delubra, deus et nomine et ore

adsimilatus, habet, necnon regnare caminis

fertur et Aeoliae summus faber esse vel Aetnae

est qui conspicuis superos quaesivit in astris,

310 ausus habere deum solem; cui tramite certo

condicio inposita est vigilem tolerare laborem

visibus obiectum mortalibus, orbe rotundo

praecipitem teretique globo per inane volantem

et, quod nemo negat, mundo caeloque minorem,

315 area maior enim quam qui percurrit in illa,

et longe campi spatium diffusius in quo

emicat ac volucri fervens rota volvitur axe.

quamvis nonnullis placeat terram breviorem

dicere circuitu quam sit pulcherrimus ille

320 circulus, et flammas inmensi sideris ultra

telluris normam porrecto extendere gyro,

numne etiam caeli minor et contractior orbis,

cuius planitiem longo transmittere tractu

circinus excurrens meta interiore laborat?

325 ille Deus verus, quo non est grandior ulla

materies, qui fine caret, qui praesidet omni

naturae, qui cuncta simul concludit et inplet.

solem certa tenet regio, plaga certa coërcet,

temporibus variis distinguitur: aut subit ortu

330 aut ruit occasu, latet aut sub nocte recurrens;

nec torquere facem potis est ad signa trionum

orbe nec obliquo portas aquilonis adire

nec solitum conversus iter revocare retrorsum,

hic erit ergo deus, praescriptis lege sub una

335 deditus officiis? libertas laxior ipsi

concessa est homini, formam cui flectere vitae

atque voluntatis licitum est, seu tramite dextro

scandere seu laevo malit decurrere campo,

sumere seu requiem seu continuare laborem,

340 seu parere Deo sive in contraria verti.

ista ministranti regimen solemne dierum

haudquaquam soli datur a factore potestas,

sed famulus subiectus agit quodcumque necesse est.

hoc sidus currum rapidasque agitare quadrigas

345 commenti et radios capitis et verbera dextrae,

et frenos phalerasque et equorum pectora anhela

aeris inaurati vel marmoris aut orichalci

iusserunt nitido fulgere polita metallo.

post trabeas et eburnam aquilam sellamque curulem

350 cernuat ora senex barbatus et oscula figit

cruribus aenipedum, si fas est credere, equorum,

inmotasque rotas et flecti nescia lora

aut ornat redimita rosis aut ture vaporat.

hoc tamen utcumque est tolerabile, quid, quod et ipsae

355 dant tibi, Roma, deos inferni gurgitis umbrae?

Eumenidum domina Stygio caput exerit antro

rapta ad tartarei thalamum Proserpina regis,

et, si quando suos dignatur adire Quirites,

placatur vaccae sterilis cervice resecta,

360 et regnare simul caeloque Ereboque putatur,

nunc bigas frenare boves, nunc saeva sororum

agmina vipereo superis inmittere flagro,

nunc etiam volucres caprearum in terga sagittas

spargere, terque suas eadem variare figuras,

365 denique cum Luna est, sublustri splendet amictu;

cum succincta iacit calamos, Latonia virgo est;

cum subnixa sedet solio, Plutonia coniunx

imperitat Furiis et dictat iura Megaerae.

si verum quaeris, Triviae sub nomine daemon

370 tartareus colitur, qui te modo raptat ad aethram

sidereoque deum venerandum suadet in astro,

per silvas modo mortiferi discurrere mundi

erroresque sequi subigit nemorumque putare

esse deam, quae corda hominum pavitantia figat

375 quaeque feras perimat letali vulnere mentes,

depressos modo subter humum formidine sensus

obruit, inplorent ut numina lucis egena

seque potestati committant noctis opertae.

respice terrifici scelerata sacraria Ditis,

380 cui cadit infausta fusus gladiator harena,

heu, male lustratae Phlegethontia victima Romae!

nam quid vesani sibi vult ars inpia ludi?

quid mortes iuvenum? quid sanguine pasta voluptas?

quid pulvis caveae semper funebris, et illa

385 amphitheatralis spectacula tristia pompae?

nempe Charon iugulis miserorum se duce dignas

accipit inferias placatus crimine sacro,

hae sunt deliciae Iovis infernalis, in istis

arbiter obscuri placidus requiescit Averni.

390 nonne pudet regem populum sceptrisque potentem

talia pro patriae censere litanda salute,

religionis opem subternis poscere ab antris?

evocat, heu, poenis tenebrosa ex sede ministrum

interitus, speciosa hominum cui funera donet.

395 incassum arguere iam Taurica sacra solemus:

funditur humanus Latiari in munere sanguis,

consessusque ille spectantum solvit ad aram

Plutonis fera vota sui. quid sanctius ara

quae bibit egestum per mystica tela cruorem?

400 anne fides dubia est tibi sub caligine caeca

esse deum, quem tu tacitis rimeris in umbris?

ecce, deos manes cur infitiaris haberi?

ipsa patrum monumenta probant: Dis Manibus illic

marmora secta lego, quacumque Latina vetustos

405 custodit cineres densisque Salaria bustis.

dic, quibus hunc scribis titulum, nisi quod trucis Orci

imperium verae ceu maiestatis adoras?

en quibus inplicita squalebat regia summi

imperii fractis maiorum ab origine sacris,

410 cum princeps gemini bis victor caede tyranni

pulchra triumphali respexit moenia vultu.

nubibus obsessam nigrantibus aspicit urbem

noctis obumbratae caligine; turbidus aer

arcebat liquidum septena ex arce serenum,

415 ingemuit miserans et sic ait: ‘exue tristes,

fida parens, habitus! equidem praedivite cultu

inlustrata cluis spoliisque insigne superbis

attollis caput et multo circumfluis auro;

sed nebulis propter volitantibus obsitus alti

420 verticis horret apex, ipsas quoque livida gemmas

lux hebetat spissusque dies, et fumus ob ora

subfusus rutilum frontis diadema retundit.

obscuras video tibi circumferrier umbras

caeruleasque animas atque idola nigra volare,

425 censeo sublimem tollas super aëra vultum

sub pedibusque tuis nimbosa elementa relinquas,

omne quod ex mundo est tibi subiacet; hoc Deus ipse

constituit, cuius nutu dominaris et orbi

imperitas et cuncta potens mortalia calcas.

430 non decet ut submissa oculos regina caducum

contemplere solum maiestatemque requiras

circa humiles rerum partes, quibus ipsa superstas.

non patiar veteres teneas ut me duce nugas,

ut cariosorum venereris monstra deorum.

435 si lapis est, senio dissolvitur aut crepat ictu

percussus tenui; mollis si brattea gypsum

texerat, infido rarescit glutine sensim;

si formam statuae lamnis conmisit aënis

lima terens, aut in partem cava membra gravato

440 pondere curvantur, scabra aut aerugo peresam

conficit effigiem crebroque foramine rumpit.

nec tibi terra deus, caeli nec sit deus astrum,

nec deus oceanus, nec vis quae subter operta est

infernis triste ob meritum damnata tenebris,

445 sed nec virtutes hominum deus aut animarum

spirituumve vagae tenui sub imagine formae,

absit ut umbra deus tibi sit geniusve locusve,

aut deus aërias volitans phantasma per auras,

sint haec barbaricis gentilia numina pagis,

450 quos penes omne sacrum est, quidquid formido tremendum

suaserit; horrificos quos prodigialia cogunt

credere monstra deos, quos sanguinolentus edendi

mos iuvat, ut pinguis luco lanietur in alto

victima visceribus multa inter vina vorandis.

455 at te, quae domitis leges ac iura dedisti

gentibus, instituens, magnus qua tenditur orbis,

armorum morumque feros mansuescere ritus,

indignum ac miserum est in religione tenenda

hoc sapere, inmanes populi de more ferino

460 quod sapiunt nullaque rudes ratione sequuntur.

seu nos procinctus maneat, seu pace quietas

dictemus leges, seu debellata duorum

colla tyrannorum media calcemus in urbe,

agnoscas, regina, libens mea signa necesse est,

465 in quibus effigies crucis aut gemmata refulget

aut longis solido ex auro praefertur in hastis.

hoc signo invictus transmissis Alpibus ultor

servitium solvit miserabile Constantinus,

cum te pestifera premeret Maxentius aula.

470 lugebas longo damnatos carcere centum,

ut scis ipsa, patres, aut sponsus foedera pactae

intercepta gemens diroque satellite rapta inmersus

tenebris dura inter vincla luebat;

aut si nupta torum regis conscendere iussa

475 coeperat inpurum domini obiectare furorem,

morte maritalis dabat indignatio poenas,

plena puellarum patribus ergastula saevi

principis; abducta genitor si virgine mussans

tristius ingemuit, non ille inpune dolorem

480 prodidit aut confessa nimis suspiria traxit. 1

testis Christicolae ducis adventantis ad urbem

Mulvius exceptum Tiberina in stagna tyrannum

praecipitans, quanam victricia viderit arma

maiestate regi, quod signum dextera vindex

485 praetulerit, quali radiarint stemmate pila.

Christus purpureum gemmanti textus in auro

signabat labarum, clipeorum insignia Christus

scripserat, ardebat summis crux addita cristis,

ipse senatorum meminit clarissimus ordo,

490 qui tunc concrete processit crine catenis

squalens carcereis aut nexus conpede vasta,

conplexusque pedes victoris ad inclyta flendo

procubuit vexilla iacens, tunc ille senatus

militiae ultricis titulum Christique verendum

495 nomen adoravit, quod conlucebat in armis.

ergo cave, egregium caput orbis, inania post haec

prodigia et larvas stolido 1 tibi fingere cultu,

atque experta Dei virtutem spernere veri.

deponas iam festa velim pueritia, ritus

500 ridiculos tantoque indigna sacraria regno.

marmora tabenti respergine tincta lavate,

o proceres: liceat statuas consistere puras,

artificum magnorum opera: haec pulcherrima nostrae

ornamenta fuant 2 patriae, nec decolor usus

505 in vitium versae monumenta coinquinet artis.’

talibus edictis urbs informata refugit

errores veteres et turbida ab ore vieto

nubila discussit, iam nobilitate parata

aeternas temptare vias Christumque vocante

510 magnanimo ductore sequi et spem mittere in aevum.

tunc primum senio docilis sua saecula Roma

erubuit; pudet exacti iam temporis, odit

praeteritos foedis cum religionibus annos,

mox ubi, contiguos fossis muralibus agros

515 sanguine iustorum innocuo maduisse recordans,

invidiosa videt tumulorum millia circum,

tristis iudicii mage paenitet ac dicionis

effrenis nimiaeque sacris pro turpibus irae.

conpensare cupit taeterrima vulnera laesae

520 iustitiae sero obsequio veniaque petenda;

ne tanto imperio maneat pietate repulsa

crimen saevitiae, monstrata piacula quaerit,

inque fidem Christi pleno transfertur amore.

laurea victoris Marii minus utilis urbi,

525 cum traheret Numidam populo plaudente Iugurtham,

nec tantum Arpinas consul tibi, Roma, medellae

contulit extincto iusta inter vincla Cethego,

quantum praecipuus nostro sub tempore princeps

prospexit tribuitque boni. multos Catilinas

530 ille domo pepulit, non saeva incendia tectis

aut sicas patribus, sed Tartara nigra animabus

internoque hominum statui tormenta parantes.

errabant hostes per templa, per atria passim,

Romanumque forum et Capitolia celsa tenebant,

535 qui coniuratas ipsa ad vitalia plebis

moliti insidias intus serpente veneno

consuerant tacitis pestem miscere medullis.

ergo triumphator latitante ex hoste togatus

clara tropaea refert sine sanguine, remque Quirini

540 adsuescit supero pollere in saecula regno.

denique nec metas statuit nec tempora ponit:

imperium sine fine docet, ne Romula virtus

iam sit anus, norit ne gloria parta senectam.

exultare patres videas, pulcherrima mundi

545 lumina conciliumque senum gestire Catonum

candidiore toga niveum pietatis amictum

sumere et exuvias deponere pontificales.

iamque ruit, paucis Tarpeia in rupe relictis,

ad sincera virum penetralia Nazareorum

550 atque ad apostolicos Evandria curia fontes,

Anniadum suboles et pignera clara Proborum.

fertur enim ante alios generosus Anicius urbis

inlustrasse caput: sic se Roma inclyta iactat,

quin et Olybriaci generisque et nominis heres,

555 adiectus fastis, palmata insignis abolla,

martyris ante fores Bruti submittere fasces

ambit et Ausoniam Christo inclinare securem,

non Paulinorum, non Bassorum dubitavit

prompta fides dare se Christo stirpemque superbam

560 gentis patriciae venturo attollere saeclo.

iam quid plebicolas percurram carmine Gracchos,

iure potestatis fultos et in arce senatus

praecipuos, simulacra deum iussisse revelli

cumque suis pariter lictoribus omnipotenti

565 suppliciter Christo se consecrasse regendos?

sescentas numerare domos de sanguine prisco

nobilium licet ad Christi signacula versas

turpis ab idolii vasto emersisse profundo,

si persona aliqua est aut si status urbis, in his est;

570 si formam patriae facit excellentior ordo,

hi faciunt iuncta est quotiens sententia plebis

atque unum sapiunt plures simul et potiores,

respice ad inlustrem, lux est ubi publica, cellam:

vix pauca invenies gentilibus obsita nugis

575 ingenia, obtritos aegre retinentia cultus,

et quibus exactas placeat servare tenebras

splendentemque die medio non cernere solem,

posthinc ad populum converte oculos, quota pars est

quae Iovis infectam sanie non despuat aram?

580 omnis qui celsa scandit cenacula vulgus

quique terit silicem variis discursibus atram

et quem panis alit gradibus dispensus ab altis,

aut Vaticano tumulum sub monte frequentat,

quo cinis ille latet genitoris amabilis obses,

585 coetibus aut magnis Lateranas currit ad aedes,

unde sacrum referat regali chrismate signum.

et dubitamus adhuc Romam tibi, Christe, dicatam

in leges transisse tuas omnique volentem

cum populo et summis cum civibus ardua magni

590 iam super astra poli terrenum extendere regnum?

nec moveor quod pars hominum rarissima clausos

non aperit sub luce oculos et gressibus errat.

quamlibet inlustres meritis et sanguine clari

praemia virtutum titulis et honoribus aucti

595 ardua rettulerint fastorumque arce potiti

annales proprio signarint nomine chartas,

atque inter veteres cera numerentur et aere,

attamen in paucis, iam deficiente caterva,

nec persona sita est patriae nec curia constat;

600 et quodcumque fovent studii privata voluntas

ac iam rara tenet, sed publica vota reclamant

dissensu celebri trepidum damnantia murmur,

si consulta patrum subsistere conscriptorum

non aliter licitum prisco sub tempore, quam si

605 ter centum sensisse senes legerentur in unum,

servemus leges patrias: infirma minoris

vox cedat numeri parvaque in parte silescat.

aspice quam pleno subsellia nostra senatu

decernant infame Iovis pulvinar et omne

610 idolium longe purgata ex urbe fugandum.

qua vocat egregii sententia principis, illuc

libera cum pedibus tum corde frequentia transit,

nec locus invidiae est, nullum vis aspera terret;

ante oculos sic velle patet cunctique probatum,

615 non iussum, sola capti ratione sequuntur.

denique pro meritis terrestribus aequa rependens

munera sacricolis summos inpertit honores

dux bonus et certare sinit cum laude suorum,

nec pago inplicitos per debita culmina mundi

620 ire viros prohibet, quoniam caelestia numquam

terrenis solitum per iter gradientibus obstant.

ipse magistratum tibi consulis, ipse tribunal

ontulit auratumque togae donavit amictum,

cuius religio tibi displicet, o pereuntum

625 adsertor divum, solus qui restituendos

Vulcani Martisque dolos venerisque peroras

Saturnique senis lapides Phoebique furores,

Iliacae matris Megalesia, Bacchica Nysi,

Isidis amissum semper plangentis Osirim

630 mimica ridendaque suis sollemnia calvis,

et quascumque solent Capitolia claudere larvas.

O linguam miro verborum fonte fluentem,

Romani decus eloquii, cui cedat et ipse

Tullius! has fundit dives facundia gemmas!

635 os dignum aeterno tinctum quod fulgeat auro

si mallet laudare Deum! cui sordida monstra

praetulit et liquidam temeravit crimine vocem,

haud aliter quam, si rastris quis temptet eburnis

caenosum versare solum, limoque madentes

640 excolere aureolis si forte ligonibus ulvas,

splendorem dentis nitidi scrobis inquinat atra,

et pretiosa acies squalenti sordet in arvo.

non vereor ne me nimium confidere quisquam

arguat ingeniique putet luctamen inire,

645 sum memor ipse mei, satis et mea frivola novi;

non ausim conferre pedem nec spicula tantae

indocilis fandi coniecta lacessere linguae.

inlaesus maneat liber excellensque volumen

obtineat partam dicendi fulmine famam,

650 sed liceat tectum servare a vulnere pectus

oppositaque volans iaculum depellere parma,

nam si nostra fides, saeclo iam tuta quieto,

viribus infestis hostilique arte petita est,

cur mihi fas non sit lateris sinuamine flexi

655 ludere ventosas iactu pereunte sagittas?

sed iam tempus iter longi cohibere libelli,

ne tractum sine fine. ferat fastidia carmen.