Satires

1 2

Book 2

‘Sunt quibus in satura videar nimis acer et ultra

Quae virtus et quanta, boni, sit vivere parvo

‘Sic raro scribis, ut toto non quater anno

‘Unde et quo, Catius?’ ‘non est mihi tempus, aventi

‘Hoc quoque, Tiresia, praeter narrata petenti

Hoc erat in votis: modus agri non ita magnus,

‘Iamdudum ausculto et cupiens tibi dicere servos

‘Ut Nasidieni iuvit te cena beati?

legem tendere opus; sine nervis altera quidquid

— nec meus hic sermo est, sed quae praecepit Ofellus

membranam poscas, scriptorum quaeque retexens,

ponere signa novis praeceptis, qualia vincent

responde, quibus amissas reparare queam res

hortus ubi et tecto vicinus iugis aquae fons

pauca reformido.’ ‘Davusne?’ ‘ita, Davus, amicum

nam mihi quaerenti convivam dictus here illic

conposui pars esse putat similisque meorum

rusticus, abnormis sapiens crassaque Minerva;

iratus tibi, quod vini somnique benignus

Pythagoran Anytique reum doctumque Platona.’

artibus atque modis. quid rides?’ ‘iamne doloso

et paulum silvae super his foret. auctius atque

mancipium domino et frugi quod sit satis, hoc est,

de medio potare die.’ ‘sic, ut mihi numquam

mille die versus deduci posse. Trebati,

discite non inter lances mensasque nitentis,

nil dignum sermone canas. quid fiet? at ipsis

‘peccatum fateor, cum te sic tempore laevo

non satis est Ithacam revehi patriosque penatis

Di melius fecere. bene est. nil amplius oro,

ut vitale putes.’ ‘age libertate Decembri,

in vita fuerit melius.’ ‘da, si grave non est,

5 quid faciam? praescribe.’ ‘quiescas.’ ‘ne faciam, inquis,

5 cum stupet insanis acies fulgoribus et cum

5 saturnalibus huc fugisti sobrius. ergo

5 interpellarim; sed des veniam bonus, oro.

5 adspicere?’ ‘o nulli quicquam mentite, vides ut

5 Maia nate, nisi ut propria haec mihi munera faxis.

5 quando ita maiores voluerunt, utere: narra.’

5 quae prima iratum ventrem placaverit esca.’

omnino versus?’ ‘aio.’ ‘peream male, si non

adclinis falsis animus meliora recusat,

dic aliquid dignum promissis. incipe. nil est.

quodsi interciderit tibi nunc aliquid, repetes mox,

nudus inopsque domum redeam te vate, neque illic

si neque maiorem feci ratione mala rem

‘pars hominum vitiis gaudet constanter et urget

‘in primis Lucanus aper: leni fuit Austro

optimum erat; verum nequeo dormire.’ ‘ter uncti

verum hic inpransi mecum disquirite. cur hoc?

culpantur frustra calami inmeritusque laborat

sive est naturae hoc sive artis, mirus utroque.’

aut apotheca procis intacta est aut pecus: atqui

nec sum facturus vitio culpave minorem,

propositum; pars multa natat, modo recta capessens,

captus, ut aiebat cenae pater: acria circum

transnanto Tiberim, somno quibus est opus alto,

dicam, si potero. male verum examinat omnis

iratis natus paries Diis atque Poetis.

‘quin id erat curae, quo pacto cuncta tenerem

et genus et virtus, nisi cum re, vilior alga est.’

si veneror stultus nihil horum ‘o si angulus ille

interdum pravis obnoxia. saepe notatus

rapula, lactucae, radices, qualia lassum

inriguumque mero sub noctem corpus habento.

corruptus iudex. leporem sectatus equove

atqui voltus erat multa et praeclara minantis,

utpote res tenuis, tenui sermone peractas.’

quando pauperiem missis ambagibus horres,

proximus accedat, qui nunc denormat agellum!’

cum tribus anellis, modo laeva Priscus inani

pervellunt stomachum, siser, allec, faecula Coa.

10 aut si tantus amor scribendi te rapit, aude

10 lassus ab indomito vel, si Romana fatigat

10 si vacuum tepido cepisset villula tecto.

10 ‘ede hominis nomen, simul et, Romanus an hospes.’

10 accipe qua ratione queas ditescere. turdus

10 ‘o si urnam argenti fors quae mihi monstret, ut illi,

10 vixit inaequalis, clavum ut mutaret in horas,

10 his ut sublatis puer alte cinctus acernam

Caesaris invicti res dicere, multa laborum

militia adsuetum Graecari — seu pila velox

quorsum pertinuit stipare Platona Menandro?

‘ipsa memor praecepta canam, celabitur auctor.

sive aliud privum dabitur tibi, devolet illuc,

thesauro invento qui mercennarius agrum

aedibus ex magnis subito se conderet unde

gausape purpureo mensam pertersit et alter

praemia laturus.’ ‘cupidum, pater optime, vires

molliter austerum studio fallente laborem,

Eupolin, Archilochum, comites educere tantos?

longa quibus facies ovis erit, illa memento,

res ubi magna nitet domino sene; dulcia poma

illum ipsum mercatus aravit, dives amico

mundior exiret vix libertinus honeste;

sublegit quodcumque iaceret inutile quodque

deficiunt; neque enim quivis horrentia pilis

seu te discus agit, pete cedentem aera disco:

invidiam placare paras virtute relicta?

ut suci melioris et ut magis alba rotundis,

et quoscumque feret cultus tibi fundus honores

Hercule!’, si quod adest gratum iuvat, hac prece te oro:

iam moechus Romae, iam mallet doctus Athenis

posset cenantis offendere, ut Attica virgo

agmina nec fracta pereuntis cuspide Gallos

cum labor extuderit fastidia, siccus, inanis

contemnere miser. vitanda est inproba Siren

ponere: namque marem cohibent callosa vitellum.

ante Larem gustet venerabilior Lare dives.

pingue pecus domino facias et cetera praeter

vivere, Vertumnis quotquot sunt natus iniquis.

cum sacris Cereris procedit fuscus Hydaspes

15 aut labentis equo describit volnera Parthi.’

15 sperne cibum vilem; nisi Hymettia mella Falerno

15 desidia, aut quidquid vita meliore parasti

15 cole suburbano qui siccis crevit in agris

15 qui quamvis periurus erit, sine gente, cruentus

15 ingenium, utque soles, custos mihi maximus adsis.

15 scurra Volanerius, postquam illi iusta cheragra

15 caecuba vina ferens, Alcon Chium maris expers.

‘attamen et iustum poteras et scribere fortem,

ne biberis diluta. foris est promus, et atrum

ponendum aequo animo.’ ‘Di te, Damasippe, Deaeque

dulcior: inriguo nihil est elutius horto.

sanguine fraterno, fugitivus, ne tamen illi

ergo ubi me in montes et in arcem ex Urbe removi,

contudit articulos, qui pro se tolleret atque

hic erus “Albanum, Maecenas, sive Falernum

Scipiadam ut sapiens Lucilius.’ ‘haud mihi dero,

defendens piscis hiemat mare: cum sale panis

verum ob consilium donent tonsore. sed unde

si vespertinus subito te oppresserit hospes,

tu comes exterior, si postulet, ire recuses.’

quid prius inlustrem Satyris Musaque pedestri?

mitteret in phimum talos, mercede diurna

te magis adpositis delectat, habemus utrumque.”’

cum res ipsa feret: nisi dextro tempore, Flacci,

latrantem stomachum bene leniet. unde putas aut

tam bene me nosti?’ ‘postquam omnis res mea Ianum

ne gallina malum responset dura palato,

‘utne tegam spurco Damae latus? haud ita Troiae

nec mala me ambitio perdit nec plumbeus auster

conductum pavit: quanto constantior isdem

‘divitias miseras! sed quis cenantibus una,

verba per attentam non ibunt Caesaris aurem:

qui partum? non in caro nidore voluptas

ad medium fracta est, aliena negotia curo

doctus eris vivam musto mersare Falerno:

me gessi, certans semper melioribus.’ ‘ergo

Autumnusque gravis, Libitinae quaestus acerbae.

in vitiis, tanto levius miser ac prior illo

Fundani, pulcre fuerit tibi, nosse laboro.’

20 cui male si palpere, recalcitrat undique tutus.’

20 summa, sed in te ipso est. tu pulmentaria quaere

20 excussus propriis. olim nam quaerere amabam,

20 hoc teneram faciet. pratensibus optima fungis

20 pauper eris.’ ‘fortem hoc animum tolerare iubebo;

20 matutine pater, seu Iane libentius audis,

20 qui iam contento, iam laxo fune laborat.’

20 ‘summus ego et prope me Viscus Thurinus et infra,

‘quanto rectius hoc quam tristi laedere versu

sudando: pinguem vitiis albumque neque ostrea

quo vafer ille pedes lavisset Sisyphus aere,

natura est; aliis male creditur. ille salubris

et quondam maiora tuli. tu protinus, unde

unde homines operum primos vitaeque labores

‘non dices hodie, quorsum haec tam putida tendant,

si memini, Varius; cum Servilio Balatrone

Pantolabum scurram Nomentanumque nepotem,

nec scarus aut poterit peregrina iuvare lagois.

quid scalptum infabre, quid fusum durius esset.

aestates peraget, qui nigris prandia moris

divitias aerisque ruam, dic, augur, acervos.’

instituunt — sic Dis placitum —, tu carminis esto

furcifer?’ ‘ad te, inquam.’ ‘quo pacto, pessime?’ ‘laudas

Vibidius, quos Maecenas adduxerat umbras.

cum sibi quisque timet, quamquam est intactus, et odit.’

vix tamen eripiam, posito pavone velis quin

callidus huic signo ponebam milia centum;

finiet, ante gravem quae legerit arbore solem.

‘dixi equidem et dico: captes astutus ubique

principium. Romae sponsorem me rapis: ‘eia,

fortunam et mores antiquae plebis, et idem,

Nomentanus erat super ipsum, Porcius infra,

‘quid faciam? saltat Milonius, ut semel icto

hoc potius quam gallina tergere palatum,

hortos egregiasque domos mercarier unus

Aufidius forti miscebat mella Falerno:

testamenta senum neu, si vafer unus et alter

ne prior officio quisquam respondeat, urge.’

siquis ad illa Deus subito te agat, usque recuses,

ridiculus totas semel absorbere placentas;

25 accessit fervor capiti numerusque lucernis;

25 corruptus vanis rerum, quia veneat auro

25 cum lucro noram; unde frequentia Mercuriale

25 mendose, quoniam vacuis conmittere venis

25 insidiatorem praeroso fugerit hamo,

25 sive aquilo radit terras seu bruma nivalem

25 aut quia non sentis, quod clamas, rectius esse,

25 Nomentanus ad hoc, qui, siquid forte lateret,

Castor gaudet equis, ovo prognatus eodem

rara avis et picta pandat spectacula cauda:

inposuere mihi cognomen compita.’ ‘novi

nil nisi lene decet: leni praecordia mulso

aut spem deponas aut artem inlusus omittas.

interiore diem gyro trahit, ire necesse est.

aut quia non firmus rectum defendis et haeres

indice monstraret digito; nam cetera turba,

pugnis; quot capitum vivunt, totidem studiorum

tamquam ad rem attineat quidquam. num vesceris ista,

et miror morbi purgatum te illius. atqui

prolueris melius. si dura morabitur alvus,

magna minorve foro si res certabitur olim,

postmodo quod mi obsit clare certumque locuto

nequiquam caeno cupiens evellere plantam.

nos, inquam, cenamus avis, conchylia, piscis,

milia: me pedibus delectat claudere verba

quam laudas, pluma? cocto num adest honor idem?

emovit veterem mire novus, ut solet, in cor

mitulus et viles pellent obstantia conchae

vivet uter locuples sine gnatis, inprobus, ultro

luctandum in turba et facienda iniuria tardis.

Romae rus optas; absentem rusticus Urbem

longe dissimilem noto celantia sucum,

Lucili ritu, nostrum melioris utroque.

carne tamen quamvis distat nil, hac magis illam

traiecto lateris miseri capitisve dolore,

et lapathi brevis herba, sed albo non sine Coo.

qui meliorem audax vocet in ius, illius esto

‘quid tibi vis, insane?’ et ‘quam rem agis?’ inprobus urget

tollis ad astra levis. si nusquam es forte vocatus

ut vel continuo patuit, cum passeris atque

30 ille velut fidis arcana sodalibus olim

30 inparibus formis deceptum te petere esto:

30 ut lethargicus hic cum fit pugil et medicum urget.

30 lubrica nascentes inplent conchylia lunae;

30 defensor; fama civem causaque priorem

30 iratis precibus, ‘tu pulses omne quod obstat,

30 ad cenam, laudas securum holus ac, velut usquam

30 ingustata mihi porrexerit ilia rhombi.

credebat libris neque, si male cesserat, usquam

unde datum sentis, lupus hic Tiberinus an alto

dum nequid simile huic, esto ut libet.’ ‘o bone, ne te

sed non omne mare est generosae fertile testae:

sperne, domi si gnatus erit fecundave coniux.

ad Maecenatem memori si mente recurras.’

vinctus eas, ita te felicem dicis amasque,

post hoc me docuit melimela rubere minorem

decurrens alio neque, si bene; quo fit ut omnis

captus hiet? pontisne inter iactatus an amnis

frustrere: insanis et tu stultique prope omnes,

murice Baiano melior Lucrina peloris,

“Quinte” puta aut “Publi” — gaudent praenomine molles

hoc iuvat et melli est, non mentiar. at simul atras

quod nusquam tibi sit potandum. iusserit ad se

ad lunam delecta. quid hoc intersit, ab ipso

votiva pateat veluti descripta tabella

Ostia sub Tusci? laudas, insane, trilibrem

siquid Stertinius veri crepat, unde ego mira

ostrea Circaeis, Miseno oriuntur echini,

auriculae — “tibi me virtus tua fecit amicum.

ventum est Esquilias, aliena negotia centum

Maecenas serum sub lumina prima venire

audieris melius. tum Vibidius Balatroni

vita senis. sequor hunc, Lucanus an Appulus anceps;

mullum, in singula quem minuas pulmenta necesse est.

descripsi docilis praecepta haec, tempore quo me

pectinibus patulis iactat se molle Tarentum.

ius anceps novi, causas defendere possum;

per caput et circa saliunt latus. ‘ante secundam

convivam: “nemon’ oleum fert ocius? ecquis

“nos nisi damnose bibimus, moriemur inulti,”

35 nam Venusinus arat finem sub utrumque colonus,

35 ducit te species, video: quo pertinet ergo

35 solatus iussit sapientem pascere barbam

35 nec sibi coenarum quivis temere arroget artem,

35 eripiet quivis oculos citius mihi quam te

35 Roscius orabat sibi adesses ad Puteal cras.’

35 audit?” cum magno blateras clamore fugisque.

35 et calices poscit maiores. vertere pallor

missus ad hoc pulsis, vetus est ut fama, Sabellis,

proceros odisse lupos? quia scilicet illis

atque a Fabricio non tristem ponte reverti.

non prius exacta tenui ratione saporum.

contemptum cassa nuce pauperet; haec mea cura est,

‘de re communi scribae magna atque nova te

Mulvius et scurrae, tibi non referenda precati,

tum parochi faciem nil sic metuentis ut acris

quo ne per vacuum Romano incurreret hostis,

maiorem natura modum dedit, his breve pondus:

nam male re gesta cum vellem mittere operto

nec satis est cara piscis averrere mensa

nequid tu perdas neu sis iocus.” ire domum atque

orabant hodie meminisses, Quinte, reverti.’

discedunt. “etenim fateor me” dixerit ille

potores, vel quod maledicunt liberius vel

sive quod Appula gens seu quod Lucania bellum

ieiunus raro stomachus volgaria temnit.

me capite in flumen, dexter stetit et “cave faxis

ignarum, quibus est ius aptius et quibus assis

pelliculam curare iube; fi cognitor ipse,

‘inprimat his cura Maecenas signa tabellis.’

“duci ventre levem, nasum nidore supinor,

fervida quod subtile exsurdant vina palatum.

incuteret violenta. sed hic stilus haud petet ultro

‘porrectum magno magnum spectare catino

te quicquam indignum. pudor” inquit “te malus angit,

languidus in cubitum iam se conviva reponet.

persta atque obdura: seu rubra canicula findet

dixeris: ‘experiar’: ‘si vis, potes,’ addit et instat.

inbecillus, iners, siquid vis, adde, popino.

invertunt Allifanis vinaria tota

40 quemquam animantem et me veluti custodiet ensis

40 vellem’ ait Harpyiis gula digna rapacibus. at vos

40 insanos qui inter vereare insanus haberi.

40 umber et iligna nutritus glande rotundas

40 infantis statuas, seu pingui tentus omaso

40 septimus octavo propior iam fugerit annus,

40 tu cum sis quod ego et fortassis nequior, ultro

40 Vibidius Balatroque secutis omnibus: imi

vagina tectus: quem cur destringere coner

praesentes, Austri, coquite horum obsonia. quamquam

primum nam inquiram, quid sit furere: hoc si erit in te

curvat aper lances carnem vitantis inertem;

Furius hibernas cana nive conspuet Alpes.

ex quo Maecenas me coepit habere suorum

insectere velut melior verbisque decoris

convivae lecti nihilum nocuere lagoenis.

tutus ab infestis latronibus? o pater et rex

putet aper rhombusque recens, mala copia quando

solo, nil verbi, pereas quin fortiter, addam.

nam Laurens malus est, ulvis et harundine pinguis.

“nonne vides” aliquis cubito stantem prope tangens

in numero, dumtaxat ad hoc, quem tollere raeda

obvolvas vitium?” quid, si me stultior ipso

adfertur squillas inter murena natantis

Iuppiter, ut pereat positum robigine telum

aegrum sollicitat stomachum, cum rapula plenus

quem mala stultitia et quemcumque inscitia veri

vinea submittit capreas non semper edulis.

inquiet, “ut patiens, ut amicis aptus, ut acer?”

vellet iter faciens et cui concredere nugas

quingentis empto drachmis deprenderis? aufer

in patina porrecta. sub hoc erus “haec gravida” inquit

nec quisquam noceat cupido mihi pacis! at ille,

atque acidas mavolt inulas. necdum omnis abacta

caecum agit, insanum Chrysippi porticus et grex

fecundae leporis sapiens sectabitur armos.

plures adnabunt thynni et cetaria crescent.

hoc genus: ‘hora quota est?’ ‘Thraex est Gallina Syro par?’

me voltu terrere; manum stomachumque teneto,

“capta est, deterior post partum carne futura.

45 qui me conmorit — melius non tangere, clamo — ,

45 pauperies epulis regum: nam vilibus ovis

45 autumat. haec populos, haec magnos formula reges,

45 piscibus atque avibus quae natura et foret aetas,

45 sicui praeterea validus male filius in re

45 ‘matutina parum cautos iam frigora mordent’,

45 dum quae Crispini docuit me ianitor edo.

45 his mixtum ius est: oleo, quod prima Venafri

flebit et insignis tota cantabitur Urbe.

nigrisque est oleis hodie locus. haud ita pridem

excepto sapiente, tenet. nunc accipe, quare

ante meum nulli patuit quaesita palatum.

praeclara sublatus aletur, ne manifestum

et quae rimosa bene deponuntur in aure.

te coniunx aliena capit, meretricula Davum:

pressit cella; garo de sucis piscis Hiberi;

Cervius iratus leges minitatur et urnam,

Galloni praeconis erat acipensere mensa

desipiant omnes aeque ac tu, qui tibi nomen

sunt quorum ingenium nova tantum crustula promit.

caelibis obsequium nudet te, leniter in spem

per totum hoc tempus subiectior in diem et horam

peccat uter nostrum cruce dignius? acris ubi me

vino quinquenni, verum citra mare nato,

Canidia Albuci, quibus est inimica, venenum,

infamis. quid? tunc rhombos minus aequor alebat?

insano posuere. velut silvis, ubi passim

nequaquam satis in re una consumere curam,

adrepe officiosus, ut et scribare secundus

invidiae noster. ludos spectaverat, una

natura intendit, sub clara nuda lucerna

dum coquitur — cocto Chium sic convenit, ut non

grande malum Turius, siquid se iudice certes.

tutus erat rhombus tutoque ciconia nido,

palantis error certo de tramite pellit,

ut siquis solum hoc, mala ne sint vina, laboret,

heres et, siquis casus puerum egerit Orco,

luserat in campo: ‘Fortunae filius’ omnes.

quaecumque excepit turgentis verbera caudae

hoc magis ullum aliud — ; pipere albo, non sine aceto,

50 ut quo quisque valet suspectos terreat utque

50 donec vos auctor docuit praetorius. ergo

50 ille sinistrorsum, hic dextrorsum abit, unus utrique

50 quali perfundat piscis securus olivo.

50 in vacuum venias: perraro haec alea fallit.

50 frigidus a Rostris manat per compita rumor:

50 clunibus aut agitavit equum lasciva supinum,

50 quod Methymnaeam vitio mutaverit uvam.

imperet hoc natura potens, sic collige mecum:

siquis nunc mergos suavis edixerit assos,

error, sed variis inludit partibus: hoc te

Massica si caelo suppones vina sereno,

qui testamentum tradet tibi cumque legendum,

quicumque obvius est, me consulit: ‘o bone — nam te

dimittit neque famosum neque sollicitum, ne

erucas viridis, inulas ego primus amaras

dente lupus, cornu taurus petit: unde nisi intus

parebit pravi docilis Romana iuventus.

crede modo insanum, nihilo ut sapientior ille

nocturna siquid crassi est tenuabitur aura

abnuere et tabulas a te removere memento,

scire, Deos quoniam propius contingis oportet — ,

ditior aut formae melioris meiat eodem.

monstravi incoquere; inlutos Curtillus echinos,

monstratum? Scaevae vivacem crede nepoti

sordidus a tenui victu distabit Ofello

qui te deridet caudam trahat. est genus unum

et decedet odor nervis inimicus; at illa

sic tamen, ut limis rapias, quid prima secundo

numquid de Dacis audisti?’ ‘nil equidem.’ ‘ut tu

tu cum proiectis insignibus, anulo equestri

ut melius muria quod testa marina remittat.”

matrem: nil faciet sceleris pia dextera — mirum,

iudice: nam frustra vitium vitaveris illud,

stultitiae nihilum metuenda timentis, ut ignis,

integrum perdunt lino vitiata saporem.

cera velit versu; solus multisne coheres,

semper eris derisor.’ ‘at omnes Di exagitent me,

Romanoque habitu, prodis ex iudice Dama,

interea suspensa gravis aulaea ruinas

55 ut neque calce lupus quemquam neque dente petit bos — ,

55 si te alio pravum detorseris. Avidienus,

55 ut rupes fluviosque in campo obstare queratur;

55 Surrentina vafer qui miscet faece Falerna

55 veloci percurre oculo. plerumque recoctus

55 si quicquam.’ ‘quid? militibus promissa Triquetra

55 turpis odoratum caput obscurante lacerna,

55 in patinam fecere, trahentia pulveris atri

sed mala tollet anum vitiato melle cicuta.

cui ‘Canis’ ex vero dictum cognomen adhaeret,

alterum et huic varum et nihilo sapientius ignis

vina, columbino limum bene colligit ovo,

scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem

praedia Caesar an est Itala tellure daturus?’

non es quod simulas? metuens induceris atque

quantum non Aquilo Campanis excitat agris.

ne longum faciam: seu me tranquilla senectus

quinquennis oleas est et silvestria corna

per medios fluviosque ruentis: clamet amica

quatenus ima petit volvens aliena vitellus.

captatorque dabit risus Nasica Corano.’

iurantem me scire nihil mirantur ut unum

altercante libidinibus tremis ossa pavore.

nos maius veriti, postquam nihil esse pericli

exspectat seu mors atris circumvolat alis,

ac nisi mutatum parcit defundere vinum et

mater, honesta soror cum cognatis, pater, uxor:

tostis marcentem squillis recreabis et Afra

‘num furis? an prudens ludis me obscura canendo?’

scilicet egregii mortalem altique silenti.

quid refert, uri virgis ferroque necari

sensimus, erigimur; Rufus posito capite, ut si

dives, inops, Romae, seu fors ita iusserit, exsul,

cuius odorem olei nequeas perferre, (licebit

‘hic fossa est ingens, hic rupes maxima: serva!’

potorem coclea; nam lactuca innatat acri

‘o Laertiade, quidquid dicam, aut erit aut non:

perditur haec inter misero lux non sine votis:

auctoratus eas, an turpi clausus in arca,

filius inmaturus obisset, flere. quis esset

60 quisquis erit vitae scribam color.’ ‘o puer, ut sis

60 ille repotia, natalis aliosve dierum

60 non magis audierit, quam Fusius ebrius olim,

60 post vinum stomacho; perna magis et magis hillis

60 divinare etenim magnus mihi donat Apollo.’

60 o rus, quando ego te adspiciam quandoque licebit

60 quo te demisit peccati conscia erilis,

60 finis, ni sapiens sic Nomentanus amicum

vitalis metuo et maiorum nequis amicus

festos albatus celebret), cornu ipse bilibri

cum Ilionam edormit, Catienis mille ducentis

flagitat inmorsus refici, quin omnia malit

‘quid tamen ista velit sibi fabula, si licet, ede.’

nunc veterum libris, nunc somno et inertibus horis

contractum genibus tangas caput? estne marito

tolleret: “heu, Fortuna, quis est crudelior in nos

frigore te feriat.’ ‘quid? cum est Lucilius ausus

caulibus instillat, veteris non parcus aceti.

‘mater, te appello’ clamantibus. huic ego volgus

quaecumque inmundis fervent allata popinis.

‘tempore quo iuvenis Parthis horrendus, ab alto

ducere sollicitae iucunda oblivia vitae?

matronae peccantis in ambo iusta potestas,

te Deus? ut semper gaudes inludere rebus

primus in hunc operis conponere carmina morem

quali igitur victu sapiens utetur et horum

errori similem cunctum insanire docebo.

est operae pretium duplicis pernoscere iuris

demissum genus Aenea, tellure marique

o quando faba Pythagorae cognata simulque

in corruptorem vel iustior? illa tamen se

humanis!” Varius mappa conpescere risum

detrahere et pellem, nitidus qua quisque per ora

utrum imitabitur? hac urget lupus, hac canis, aiunt.

insanit veteres statuas Damasippus emendo:

naturam. simplex e dulci constat olivo,

magnus erit, forti nubet procera Corano

uncta satis pingui ponentur holuscula lardo?

non habitu mutatve loco peccatve superne,

vix poterat. Balatro suspendens omnia naso

65 cederet, introrsum turpis: num Laelius aut qui

65 mundus erit, qua non offendat sordibus atque

65 integer est mentis Damasippi creditor? esto.

65 quod pingui miscere mero muriaque decebit

65 filia Nasicae, metuentis reddere soldum.

65 o noctes cenaeque Deum, quibus ipse meique

65 cum te formidet mulier neque credat amanti.

65 “haec est condicio vivendi” aiebat, “eoque

duxit ab oppressa meritum Carthagine nomen

in neutram partem cultus miser. hic neque servis,

‘accipe quod numquam reddas mihi’ si tibi dicam:

non alia quam qua Byzantia putuit orca.

tum gener hoc faciet: tabulas socero dabit atque

ante larem proprium vescor vernasque procacis

ibis sub furcam prudens dominoque furenti

responsura tuo numquam est par fama labori.

ingenio offensi aut laeso doluere Metello

Albuti senis exemplo, dum munia didit,

tune insanus eris, si acceperis, an magis excors

hoc ubi confusum sectis inferbuit herbis

ut legat orabit; multum Nasica negatas

pasco libatis dapibus. prout cuique libido est,

conmittes rem omnem et vitam et cum corpore famam

tene, ut ego accipiar laute, torquerier omni

famosisque Lupo cooperto versibus? atqui

saevus erit, nec sic ut simplex Naevius unctam

reiecta praeda, quam praesens Mercurius fert?

Corycioque croco sparsum stetit, insuper addes

accipiet tandem et tacitus leget invenietque

siccat inaequalis calices conviva solutus

evasti: credo, metues doctusque cavebis:

sollicitudine districtum, ne panis adustus,

primores populi arripuit populumque tributim,

convivis praebebit aquam: vitium hoc quoque magnum.

scribe decem a Nerio: non est satis; adde Cicutae

pressa Venafranae quod baca remisit olivae.

nil sibi legatum praeter plorare suisque.

legibus insanis, seu quis capit acria fortis

quaeres, quando iterum paveas iterumque perire

ne male conditum ius adponatur, ut omnes

70 scilicet uni aequos virtuti atque eius amicis.

70 accipe nunc, victus tenuis quae quantaque secum

70 nodosi tabulas, centum, mille adde catenas:

70 Picenis cedunt pomis Tiburtia suco:

70 illud ad haec iubeo: mulier si forte dolosa

70 pocula seu modicis uvescit laetius. ergo

70 possis, o totiens servus. quae belua ruptis,

70 praecincti recte pueri comptique ministrent.

quin ubi se a volgo et scaena in secreta remorant

adferat. in primis valeas bene; nam variae res

effugiet tamen haec sceleratus vincula Proteus.

nam facie praestant, Venucula convenit ollis;

libertusve senem delirum temperet, illis

sermo oritur, non de villis domibusve alienis,

cum semel effugit, reddit se prava catenis?

adde hos praeterea casus, aulaea ruant si,

virtus Scipiadae et mitis sapientia Laeli,

ut noceant homini credas, memor illius escae,

cum rapies in ius malis ridentem alienis,

rectius Albanam fumo duraveris uvam.

accedas socius: laudes, lauderis ut absens.

nec male necne Lepos saltet; sed, quod magis ad nos

“non sum moechus” ais. neque ego hercule fur, ubi vasa

ut modo; si patinam pede lapsus frangat agaso.

nugari cum illo et discincti ludere, donec

quae simplex olim tibi sederit. at simul assis

fiet aper, modo avis, modo saxum et, cum volet, arbor

hanc ego cum malis, ego faecem primus et allec,

adiuvat hoc quoque, sed vincit longe prius ipsum

pertinet et nescire malum est, agitamus, utrumne

praetereo sapiens argentea. tolle periclum:

sed convivatoris, uti ducis, ingenium res

decoqueretur holus, soliti. quidquid sum ego, quamvis

miscueris elixa, simul conchylia turdis,

si male rem gerere insani est, contra bene sani:

primus et invenior piper album cum sale nigro

expugnare caput. scribet mala carmina vecors:

divitiis homines an sint virtute beati,

iam vaga prosiliet frenis natura remotis.

adversae nudare solent, celare secundae.”

75 infra Lucili censum ingeniumque, tamen me

75 dulcia se in bilem vertent stomachoque tumultum

75 putidius multo cerebrum est, mihi crede, Perilli

75 incretum puris circumposuisse catillis.

75 laudato. scortator erit: cave te roget; ultro

75 quidve ad amicitias, usus rectumne, trahat nos

75 tune mihi dominus, rerum imperiis hominumque

75 Nasidienus ad haec “tibi Di, quaecumque preceris,

cum magnis vixisse invita fatebitur usque

lenta feret pitvita. vides, ut pallidus omnis

dictantis, quod tu numquam rescribere possis.

inmane est vitium dare milia terna macello

Penelopam facilis potiori trade.’ ‘putasne

et quae sit natura boni summumque quid eius.

tot tantisque minor, quem ter vindicta quaterque

commoda dent: ita vir bonus es convivaque comis”

invidia et fragili quaerens inlidere dentem

cena desurgat dubia? quin corpus onustum

audire atque togam iubeo conponere, quisquis

angustoque vagos piscis urgere catino.

perduci poterit tam frugi tamque pudica,

cervius haec inter vicinus garrit anilis

inposita haud umquam misera formidine privet?

et soleas poscit. tum in lecto quoque videres

offendet solido — nisi quid tu, docte Trebati,

hesternis vitiis animum quoque praegravat una

ambitione mala aut argenti pallet amore,

magna movet stomacho fastidia, seu puer unctis

quam nequiere proci recto depellere cursu?’

ex re fabellas. siquis nam laudat Arelli

adde super, dictis quod non levius valeat; nam,

stridere secreta divisos aure susurros.’

dissentis.’ ‘equidem nihil hinc diffindere possum.

atque adfigit humo divinae particulam aurae.

quisquis luxuria tristive superstitione

tractavit calicem manibus, dum furta ligurrit,

‘venit enim magnum donandi parca iuventus

sollicitas ignarus opes, sic incipit: ‘olim

sive vicarius est, qui servo paret, uti mos

‘nullos his mallem ludos spectasse; sed illa

80 sed tamen ut monitus caveas, ne forte negoti

80 alter ubi dicto citius curata sopori

80 aut alio mentis morbo calet: huc propius me,

80 sive gravis veteri creterrae limus adhaesit.

80 nec tantum Veneris quantum studiosa culinae.

80 rusticus urbanum murem mus paupere fertur

80 vester ait, seu conservus, tibi quid sum ego? nempe

80 redde age quae deinceps risisti.’ ‘Vibidius dum

incutiat tibi quid sanctarum inscitia legum:

membra dedit, vegetus praescripta ad munia surgit.

dum doceo insanire omnis vos, ordine adite.

vilibus in scopis, in mappis, in scobe quantus

sic tibi Penelope frugi est; quae si semel uno

accepisse cavo, veterem vetus hospes amicum,

tu, mihi qui imperitas, aliis servis miser atque

quaerit de pueris, num sit quoque fracta lagoena,

si mala condiderit in quem quis carmina, ius est

hic tamen ad melius poterit transcurrere quondam,

danda est ellebori multo pars maxima avaris:

consistit sumptus? neglectis flagitium ingens.

de sene gustarit tecum partita lucellum,

asper et attentus quaesitis, ut tamen artum

duceris ut nervis alienis mobile lignum.

quod sibi poscenti non dentur pocula, dumque

iudiciumque.’ ‘esto, siquis mala; sed bona siquis

sive diem festum rediens advexerit annus,

nescio an Anticyram ratio illis destinet omnem.

ten’ lapides varios lutulenta radere palma

ut canis a corio numquam absterrebitur uncto.

solveret hospitiis animum. quid multa? neque ille

quisnam igitur liber? sapiens sibi qui imperiosus,

ridetur fictis rerum Balatrone secundo,

iudice condiderit laudatus Caesare? siquis

seu recreare volet tenuatum corpus, ubique

heredes Staberi summam incidere sepulcro,

et Tyrias dare circum inlota toralia vestis,

me sene quod dicam factum est. anus inproba Thebis

sepositi ciceris nec longae invidit avenae,

quem neque pauperies neque mors neque vincula terrent,

Nasidiene, redis mutatae frontis, ut arte

85 opprobriis dignum latraverit, integer ipse?’

85 accedent anni, tractari mollius aetas

85 ni sic fecissent, gladiatorum dare centum

85 oblitum, quanto curam sumptumque minorem

85 ex testamento sic est elata: cadaver

85 aridum et ore ferens acinum semesaque lardi

85 responsare cupidinibus, contemnere honores

85 emendaturus fortunam; deinde secuti

‘solventur risu tabulae, tu missus abibis.’

imbecilla volet: tibi quidnam accedet ad istam

damnati populo paria atque epulum arbitrio arri,

haec habeant, tanto reprehendi iustius illis,

unctum oleo largo nudis umeris tulit heres,

frusta dedit, cupiens varia fastidia cena

fortis, et in se ipso totus, teres atque rotundus,

mazonomo pueri magno discerpta ferentes

quam puer et validus praesumis mollitiem, seu

frumenti quantum metit Africa. ‘sive ego prave

quae nisi divitibus nequeunt contingere mensis?’

scilicet elabi si posset mortua; credo,

vincere tangentis male singula dente superbo,

externi nequid valeat per leve morari,

membra gruis sparsi sale multo non sine farre,

dura valetudo inciderit seu tarda senectus?

seu recte hoc volui, ne sis patruus mihi’: credo,

‘docte Cati, per amicitiam Divosque rogatus

quod nimium institerat viventi. cautus adito

cum pater ipse domus palea porrectus in horna

in quem manca ruit semper fortuna. potesne

pinguibus et ficis pastum iecur anseris albae

rancidum aprum antiqui laudabant, non quia nasus

hoc Staberi prudentem animum vidisse. quid ergo

ducere me auditum, perges quocumque, memento.

neu desis operae neve immoderatus abundes.

esset ador loliumque, dapis meliora relinquens.

ex his ut proprium quid noscere? quinque talenta

et leporum avolsos, ut multo suavius, armos,

90 illis nullus erat, sed, credo, hac mente, quod hospes

90 sensit, cum summam patrimoni insculpere saxo

90 nam quamvis memori referas mihi pectore cuncta,

90 difficilem et morosum offendet garrulus: ultra

90 tandem urbanus ad hunc “quid te iuvat” inquit, “amice,

90 poscit te mulier, vexat foribusque repulsum

90 quam si cum lumbis quis edit. tum pectore adusto

tardius adveniens vitiatum commodius quam

heredes voluit? quoad vixit, credidit ingens

non tamen interpres tantundem iuveris. adde

‘non’ ‘etiam’ sileas; Davus sis comicus atque

praerupti nemoris patientem vivere dorso?

perfundit gelida, rursus vocat: eripe turpi

vidimus et merulas poni et sine clune palumbis,

integrum edax dominus consumeret. hos utinam inter

pauperiem vitium et cavit nihil acrius, ut, si

voltum habitumque hominis, quem tu vidisse beatus

stes capite obstipo, multum similis metuenti.

vis tu homines urbemque feris praeponere silvis?

colla iugo Liber, “liber sum” dic age. non quis.

suavis res, si non causas narraret earum et

heroas natum tellus me prima tulisset.

forte minus locuples uno quadrante perisset,

non magni pendis, quia contigit; at mihi cura

obsequio grassare; mone, si increbruit aura,

carpe viam, mihi crede, comes, terrestria quando

urget enim dominus mentem non lenis et acris

naturas dominus; quem nos sic fugimus ulti,

das aliquid famae, quae carmine gratior aurem

ipse videretur sibi nequior. ‘omnis enim res,

non mediocris inest, fontis ut adire remotos

cautus uti velet carum caput; extrahe turba

mortalis animas vivunt sortita neque ulla est

subiectat lasso stimulos versatque negantem.

ut nihil omnino gustaremus, velut illis

95 occupet humanam? grandes rhombi patinaeque

95 virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris

95 atque haurire queam vitae praecepta beatae.’

95 oppositis umeris; aurem substringe loquaci.

95 aut magno aut parvo leti fuga: quo, bone, circa,

95 vel cum Pausiaca torpes, insane, tabella,

95 Canidia adflasset, peior serpentibus Afris.’

grande ferunt una cum damno dedecus. adde

divitiis parent; quas qui construxerit, ille

inportunus amat laudari: donec ‘ohe iam’

dum licet, in rebus iucundis vive beatus,

qui peccas minus atque ego, cum Fulvi Rutubaeque

iratum patruum, vicinos, te tibi iniquum

clarus erit, fortis, iustus.’ ‘sapiensne?’ ‘etiam, et rex

ad Caelum manibus sublatis dixerit, urge:

vive memor, quam sis aevi brevis.” haec ubi dicta

aut Pacideiani contento poplite miror

et frustra mortis cupidum, cum deerit egenti

et quidquid volet.’ hoc veluti virtute paratum

crescentem tumidis infla sermonibus utrem.

agrestem pepulere, domo levis exsilit; inde

proelia rubrica picta aut carbone, velut si

as, laquei pretium. ‘iure’ inquit ‘Trausius istis

speravit magnae laudi fore. quid simile isti

cum te servitio longo curaque levarit,

ambo propositum peragunt iter, urbis aventes

re vera pugnent, feriant vitentque moventes

100 iurgatur verbis: ego vectigalia magna

100 Graecus Aristippus? qui servos proicere aurum

100 et certum vigilans “quartae sit partis Ulixes”

100 moenia nocturni subrepere. iamque tenebat

100 arma viri? nequam et cessator Davus; at ipse

divitiasque habeo tribus amplas regibus.’ ergo,

in media iussit Libya, quia tardius irent

audieris “heres”: “ergo nunc Dama sodalis

nox medium caeli spatium, cum ponit uterque

subtilis veterum iudex et callidus audis.

quod superat non est melius quo insumere possis?

propter onus segnes. uter est insanior horum?

nusquam est? unde mihi tam fortem tamque fidelem?”

in locuplete domo vestigia, rubro ubi cocco

nil ego, si ducor libo fumante: tibi ingens

cur eget indignus quisquam te divite? quare

nil agit exemplum, litem quod lite resolvit.

sparge subinde et, si paulum potes inlacrimare, est

tincta super lectos canderet vestis eburnos

virtus atque animus cenis responsat opimis?

templa ruunt antiqua Deum? cur, inprobe, carae

siquis emat citharas, emptas conportet in unum,

gaudia prodentem voltum celare. sepulcrum

multaque de magna superessent fercula cena,

obsequium ventris mihi perniciosius est cur?

105 non aliquid patriae tanto emetiris acervo?

105 nec studio citharae nec Musae deditus ulli,

105 permissum arbitrio sine sordibus exstrue: funus

105 quae procul exstructis inerant hesterna canistris.

105 tergo plector enim. qui tu inpunitior illa,

uni nimirum recte tibi semper erunt res,

si scalpra et formas non sutor, nautica vela

egregie factum laudet vicinia. siquis

ergo ubi purpurea porrectum in veste locavit

quae parvo sumi nequeunt, obsonia captas?

o magnus posthac inimicis risus. uterne

aversus mercaturis: delirus et amens

forte coheredum senior male tussiet, huic tu

agrestem, veluti succinctus cursitat hospes

nempe inamarescunt epulae sine fine petitae

ad casus dubios fidet sibi certius? hic qui

undique dicatur merito. qui discrepat istis,

dic, ex parte tua seu fundi sive domus sit

continuatque dapes nec non verniliter ipsis

inlusique pedes vitiosum ferre recusant

pluribus adsuerit mentem corpusque superbum,

qui nummos aurumque recondit, nescius uti

emptor, gaudentem nummo te addicere. sed me

fungitur officiis, praelambens omne quod adfert.

corpus. an hic peccat, sub noctem qui puer uvam

110 an qui contentus parvo metuensque futuri

110 conpositis metuensque velut contingere sacrum?

110 imperiosa trahit Proserpina: vive valeque.’

110 ille cubans gaudet mutata sorte bonisque

110 furtiva mutat strigili: qui praedia vendit,

in pace, ut sapiens, aptarit idonea bello?

siquis ad ingentem frumenti semper acervum

rebus agit laetum convivam, cum subito ingens

nil servile gulae parens habet? adde, quod idem

quo magis his credas, puer hunc ego parvus Ofellum

porrectus vigilet cum longo fuste neque illinc

valvarum strepitus lectis excussit utrumque.

non horam tecum esse potes, non otia recte

integris opibus novi non latius usum

audeat esuriens dominus contingere granum

currere per totum pavidi conclave magisque

ponere teque ipsum vitas fugitivus et erro,

quam nunc accisis. videas metato in agello

ac potius foliis parcus vescatur amaris;

exanimes trepidare, simul domus alta Molossis

iam vino quaerens, iam somno fallere curam,

115 cum pecore et gnatis fortem mercede colonum

115 si positis intus Chii veterisque Falerni

115 personuit canibus. tum rusticus: “haud mihi vita

115 frustra: nam comes atra premit sequiturque fugacem.’

‘non ego’ narrantem ‘temere edi luce profesta

mille cadis — nihil est: tercentum milibus, acre

est opus hac” ait et “valeas: me silva cavosque

‘unde mihi lapidem?’ ‘quorsum est opus?’ ‘unde sagittas?’

quicquam praeter holus fumosae cum pede pernae.

potet acetum; age si et stramentis incubet unde-

tutus ab insidiis tenui solabitur ervo.”’

‘aut insanit homo aut versus facit.’ ‘ocius hinc te

ac mihi seu longum post tempus venerat hospes

octoginta annos natus, cui stragula vestis,

ni rapis, accedes opera agro nona Sabino.’

sive operum vacuo gratus conviva per imbrem

blattarum ac tinearum epulae, putrescat in arca:

120 vicinus, bene erat non piscibus urbe petitis,

120 nimirum insanus paucis videatur, eo quod

sed pullo atque haedo; tum pensilis uva secundas

maxima pars hominum morbo iactatur eodem.

et nux ornabat mensas cum duplice ficu.

filius aut etiam haec libertus ut ebibat heres,

post hoc ludus erat culpa potare magistra

dis inimice senex custodis? ne tibi desit?

ac venerata Ceres, ita culmo surgeret alto,

quantulum enim summae curtabit quisque dierum,

125 explicuit vino contractae seria frontis.

125 unguere si caules oleo meliore caputque

saeviat atque novos moveat fortuna tumultus:

coeperis inpexa foedum porrigine? quare,

quantum hinc inminuet? quanto aut ego parcius aut vos,

si quidvis satis est, peiuras, surripis, aufers

o pueri, nituistis, ut huc novus incola venit?

undique? tun sanus? populum si caedere saxis

nam propriae telluris erum natura nec illum

incipias servosve tuos, quos aere pararis,

130 nec me nec quemquam statuit: nos expulit ille,

130 insanum te omnes pueri clamentque puellae;

illum aut nequities aut vafri inscitia iuris,

cum laqueo uxorem interimis matremque veneno,

postremum expellet certe vivacior heres.

incolumi capite es? quid enim? neque tu hoc facis Argis

nunc ager Umbreni sub nomine, nuper Ofelli

nec ferro ut demens genetricem occidis Orestes.

dictus, erit nulli proprius, sed cedet in usum

an tu reris eum occisa insanisse parente

135 nunc mihi, nunc alii. quocirca vivite fortes

135 ac non ante malis dementem actum Furiis quam

fortiaque adversis opponite pectora rebus.’

in matris iugulo ferrum tepefecit acutum?

quin, ex quo est habitus male tutae mentis Orestes,

nil sane fecit quod tu reprehendere possis:

non Pyladen ferro violare aususve sororem

140 Electran, tantum maledicit utrique vocando

hanc furiam, hunc aliud, iussit quod splendida bilis.

pauper Opimius argenti positi intus et auri,

qui Veientanum festis potare diebus

Campana solitus trulla vappamque profestis,

145 quondam lethargo grandi est oppressus, ut heres

iam circum loculos et clavis laetus ovansque

curreret. hunc medicus multum celer atque fidelis

excitat hoc pacto: mensam poni iubet atque

effundi saccos nummorum, accedere pluris

150 ad numerandum: hominem sic erigit; addit et illud:

‘ni tua custodis, avidus iam haec auferet heres.’

‘men’ vivo?’ ‘ut vivas igitur, vigila. hoc age.’ ‘quid vis?’

‘deficient inopem venae te, ni cibus atque

ingens accedit stomacho fultura ruenti.

155 tu cessas? agedum sume hoc tisanarium oryzae.’

‘quanti emptae?’ ‘parvo.’ ‘quanti ergo?’ ‘octussibus.’ ‘eheu,

quid refert, morbo an furtis pereamque rapinis?’

quisnam igitur sanus? qui non stultus. quid avarus?

stultus et insanus. quid, siquis non sit avarus,

160 continuo sanus? minime. cur, Stoice? dicam.

‘non est cardiacus’ Craterum dixisse putato

‘hic aeger’. recte est igitur surgetque? negabit.

quod latus aut renes morbo temptentur acuto

non est periurus neque sordidus: inmolet aequis

165 hic porcum Laribus; verum ambitiosus et audax:

naviget Anticyram. quid enim differt, barathrone

dones quidquid habes an numquam utare paratis?

Servius Oppidius Canusi duo praedia, dives

antiquo censu, gnatis divisse duobus

170 fertur et hoc moriens pueris dixisse vocatis

ad lectum: ‘postquam te talos, Aule, nucesque

ferre sinu laxo, donare et ludere vidi,

te, Tiberi, numerare, cavis abscondere tristem,

extimui, ne vos ageret vesania discors,

175 tu Nomentanum, tu ne sequerere Cicutam.

quare per Divos oratus uterque Penatis

tu cave ne minuas, tu ne maius facias id

quod satis esse putat pater et natura coercet.

praeterea ne vos titillet gloria, iure

180 iurando obstringam ambo: uter aedilis fueritve

vestrum praetor, is intestabilis et sacer esto.’

in cicere atque faba bona tu perdasque lupinis,

latus ut in circo spatiere et aeneus ut stes,

nudus agris, nudus nummis, insane, paternis;

185 scilicet ut plausus quos fert Agrippa feras tu,

astuta ingenuum volpes imitata leonem?

nequis humasse velit Aiacem, Atrida, vetas cur?

‘rex sum.’ nil ultra quaero plebeius. ‘et aequam

rem imperito, ac sicui videor non iustus, inulto

190 dicere quod sentit permitto.’ maxime regum,

Di tibi dent capta classem redducere Troia.

ergo consulere et mox respondere licebit?

‘consule.’ cur Aiax, heros ab Achille secundus,

putescit, totiens servatis clarus achivis,

195 gaudeat ut populus Priami Priamusque inhumato,

per quem tot iuvenes patrio caruere sepulcro?

‘mille ovium insanus morti dedit, inclitum Ulixen

et Menelaum una mecum se occidere clamans.’

tu cum pro vitula statuis dulcem Aulide natam

200 ante aras spargisque mola caput, inprobe, salsa,

rectum animi servas? ‘quorsum?’ insanus quid enim Aiax

fecit? cum stravit ferro pecus, abstinuit vim

uxore et gnato; mala multa precatus atridis

non ille aut Teucrum aut ipsum violavit Ulixen.

205 ‘verum ego, ut haerentis adverso litore navis

eriperem, prudens placavi sanguine Divos.’

nempe tuo, furiose? ‘meo, sed non furiosus.’

qui species alias veris scelerisque tumultu

permixtas capiet, commotus habebitur atque

210 stultitiane erret nihilum distabit an ira.

Aiax inmeritos cum occidit desipit agnos:

cum prudens scelus ob titulos admittis inanis,

stas animo et purum est vitio tibi cum tumidum est cor?

siquis lectica nitidam gestare amet agnam,

215 huic vestem ut gnatae, paret ancillas, paret aurum,

Pusam aut Pusillam appellet fortique marito

destinet uxorem: interdicto huic omne adimat ius

praetor et ad sanos abeat tutela propinquos.

quid, siquis gnatam pro muta devovet agna,

220 integer est animi? ne dixeris. ergo ubi prava

stultitia, hic summa est insania; qui sceleratus,

et furiosus erit; quem cepit vitrea fama,

hunc circumtonuit gaudens Bellona cruentis.

nunc age luxuriam et nomentanum arripe mecum.

225 vincet enim stultos ratio insanire nepotes.

hic simul accepit patrimoni mille talenta,

edicit, piscator uti, pomarius, auceps,

unguentarius ac Tusci turba inpia vici,

cum scurris fartor, cum Velabro omne macellum

230 mane domum veniant. quid tum? venere frequentes,

verba facit leno: ‘quidquid mihi, quidquid et horum

cuique domi est, id crede tuum et vel nunc pete vel cras.’

accipe quid contra haec iuvenis responderit aequus.

‘in nive Lucana dormis ocreatus, ut aprum

235 cenem ego; tu piscis hiberno ex aequore verris.

segnis ego, indignus qui tantum possideam; aufer,

sume tibi deciens; tibi tantundem; tibi triplex,

unde uxor media currit de nocte vocata.’

filius Aesopi detractam ex aure Metellae,

240 scilicet ut deciens solidum absorberet, aceto

diluit insignem bacam: qui sanior ac si

illud idem in rapidum flumen iaceretve cloacam?

Quinti progenies Arri, par nobile fratrum

nequitia et nugis pravorum et amore gemellum

245 luscinias soliti inpenso prandere coemptas,

quorsum abeant? sani ut creta, an carbone notati?

aedificare casas, plostello adiungere muris,

ludere par inpar, equitare in harundine longa

siquem delectet barbatum, amentia verset.

250 si puerilius his ratio esse evincet amare

nec quicquam differre, utrumne in pulvere, trimus

quale prius, ludas opus, an meretricis amore

sollicitus plores: quaero, faciasne quod olim

mutatus Polemon? ponas insignia morbi,

255 fasciolas, cubital, focalia, potus ut ille

dicitur ex collo furtim carpsisse coronas,

postquam est inpransi correptus voce magistri?

porrigis irato puero cum poma, recusat;

‘sume, Catelle’: negat; si non des, optet. amator

260 exclusus qui distat, agit ubi secum, eat an non,

quo rediturus erat non arcessitus, et haeret

invisis foribus? ‘nec nunc, cum me vocet ultro,

accedam? an potius mediter finire dolores?

exclusit; revocat: redeam? non, si obsecret.’ ecce

265 servus, non paulo sapientior ‘o ere, quae res

nec modum habet neque consilium, ratione modoque

tractari non volt. in amore haec sunt mala, bellum,

pax rursum: haec siquis tempestatis prope ritu

mobilia et caeca fluitantia sorte laboret

270 reddere certa sibi, nihilo plus explicet ac si

insanire paret certa ratione modoque.’

quid? cum Picenis excerpens semina pomis

gaudes, si cameram percusti forte, penes te es?

quid? cum balba feris annoso verba palato,

275 aedificante casas qui sanior? adde cruorem

stultitiae atque ignem gladio scrutare. modo, inquam.

Hellade percussa Marius cum praecipitat se,

cerritus fuit? an commotae crimine mentis

absolves hominem et sceleris damnabis eundem

280 ex more inponens cognata vocabula rebus?

libertinus erat, qui circum compita siccus

lautis mane senex manibus currebat et ‘unum’,

— ‘quid tam magnum?’ addens — , ‘unum me surpite morti!

Dis etenim facile est’ orabat, sanus utrisque

285 auribus atque oculis; mentem, nisi litigiosus,

exciperet dominus, cum venderet. hoc quoque volgus

Chrysippus ponit fecunda in gente Meneni.

‘Iuppiter, ingentis qui das adimisque dolores,’

mater ait pueri mensis iam quinque cubantis,

290 ‘frigida si puerum quartana reliquerit, illo

mane die, quo tu indicis ieiunia, nudus

in Tiberi stabit.’ casus medicusve levarit

aegrum ex praecipiti: mater delira necabit

in gelida fixum ripa febrimque reducet,

295 quone malo mentem concussa? timore Deorum.”

haec mihi Stertinius, sapientum octavos, amico

arma dedit, posthac ne conpellarer inultus.

dixerit insanum qui me, totidem audiet atque

respicere ignoto discet pendentia tergo.’

300 ‘Stoice, post damnum sic vendas omnia pluris,

qua me stultitia, quoniam non est genus unum,

insanire putas? ego nam videor mihi sanus.’

‘quid, caput abscissum manibus cum portat Agave

gnati infelicis, sibi tunc furiosa videtur?’

305 ‘stultum me fateor — liceat concedere veris —

atque etiam insanum; tantum hoc edissere, quo me

aegrotare putes animi vitio.’ ‘accipe: primum

aedificas, hoc est longos imitaris, ab imo

ad summum totus moduli bipedalis, et idem

310 corpore maiorem rides Turbonis in armis

spiritum et incessum: qui ridiculus minus illo?

an, quodcumque facit Maecenas, te quoque verum est,

tanto dissimilem et tanto certare minorem?

absentis ranae pullis vituli pede pressis

315 unus ubi effugit, matri denarrat, ut ingens

belua cognatos eliserit: illa rogare,

quantane? num tantum, sufflans se, magna fuisset?

‘maior dimidio.’ ‘num tanto?’ cum magis atque

se magis inflaret, ‘non, si te ruperis,’ inquit,

320 ‘par eris.’ haec a te non multum abludit imago.

adde poemata nunc, hoc est, oleum adde camino,

quae siquis sanus fecit, sanus facis et tu.

non dico horrendam rabiem — ’ ‘iam desine.’ ’ — cultum

maiorem censu — ’ ‘teneas, Damasippe, tuis te.’

325 ’ — mille puellarum, puerorum mille furores — ’

‘o maior tandem parcas, insane, minori.’

Book 1 Contents