Epistles

1 2

Book 2

Cum tot sustineas et tanta negotia solus,

Flore, bono claraque fidelis amice Neroni,

res Italas armis tuteris, moribus ornes,

si quis forte velit puerum tibi vendere natum

legibus emendes, in publica commoda peccem,

Tibure vel Gabiis, et tecum sic agat: “hic et

si longo sermone morer tua tempora, Caesar.

candidus et talos a vertice pulcher ad imos

5 Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux,

5 fiet eritque tuus nummorum milibus octo,

post ingentia facta deorum in templa recepti,

verna ministeriis ad nutus aptus erilis,

dum terras hominumque colunt genus, aspera bella

litterulis Graecis imbutus, idoneus arti

componunt, agros assignant, oppida condunt,

cuilibet; argilla quidvis imitaberis uda;

ploravere suis non respondere favorem

quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti.

10 speratum meritis, diram qui contudit hydram

10 multa fidem promissa levant, ubi plenius aequo

notaque fatali portenta labore subegit,

laudat venalis qui volt extrudere merces,

comperit invidiam supremo fine domari,

res urget me nulla; meo sum pauper in aere.

urit enim fulgore suo, qui praegravat artis

nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me

infra se positas; exstinctus amabitur idem.

quivis ferret idem. semel hic cessavit et, ut fit,

15 praesenti tibi maturos largimur honores,

15 in scalis latuit metuens pendentis habenae:

iurandasque tuum per numen ponimus aras,

des nummos, excepta nihil te si fuga laedit :”

nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.

ille ferat pretium poenae securus, opinor,

Sed tuus hic populus sapiens et iustus in uno,

prudens emisti vitiosum; dicta tibi est lex :

te nostris ducibus, te Grais anteferendo,

insequens tamen hunc et lite moraris iniqua?

20 cetera nequaquam simili ratione modoque

20 dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi

aestimat et, nisi quae terris semota suisque

talibus officiis prope mancum, ne mea saevus

temporibus defuncta videt, fastidit et odit;

iurgares ad te quod epistula nulla rediret.

sic fautor veterum, ut tabulas peccare vetantis,

quid tum profeci, mecum facientia iura

quas bis quinque viri sanxerunt, foedera regum

si tamen attemptas? quereris super hoc etiam, quod

25 vel Gabiis vel cum rigidis aequata Sabinis,

25 exspectata tibi non mittam carmina mendax.

pontificum libros, annosa volumina vatum

Luculli miles collecta viatica multis

dictitet Albano Musas in monte locutas.

aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem

Si, quia Graiorum sunt antiquissima quaeque

perdiderat: post hoc vehemens lupus, et sibi et hosti

scripta vel optima, Romani pensantur eadem

iratus pariter, ieiunis dentibus acer,

30 scriptores trutina, non est quod multa loquamur:

30 praesidium regale loco deiecit, ut aiunt,

nil intra est olea, nil extra est in nuce duri;

summe munito et multarum divite rerum,

venimus ad summum fortunae, pingimus atque

clarus ob id factum donis ornatur honestis,

psallimus et luctamur Achivis doctius unctis.

accipit et bis dena super sestertia nummum,

Si meliora dies, ut vina, poemata reddit,

forte sub hoc tempus castellum evertere praetor

35 scire velim, chartis pretium quotus arroget annus.

35 nescio quod cupiens hortari coepit eundem

scriptor abhinc annos centum qui decidit, inter

verbis quae timido quoque possent addere mentem:

perfectos veteresque referri debet an inter

“i, bone, quo virtus tua te vocat, i pede fausto,

vilis atque novos? excludat iurgia finis.

grandia laturus meritorum praemia, quid stas? ”

est vetus atque probus, centum qui perficit annos.

post haec ille catus, quantumvis rusticus: “ibit,

40 quid, qui deperiit minor uno mense vel anno,

40 ibit eo, quo vis, qui zonam perdidit,” inquit.

inter quos referendus erit? veteresne poetas,

Romae nutriri mihi contigit atque doceri

an quos et praesens et postera respuat aetas?

iratus Grais quantum nocuisset Achilles.

“iste quidem veteres inter ponetur honeste,

adiecere bonae paulo plus artis Athenae,

qui vel mense brevi vel toto est iunior anno.”

scilicet ut vellem curvo dinoscere rectum

45 utor permisso, caudaeque pilos ut equinae

45 atque inter silvas Academi quaerere verum.

paulatim vello et demo unum, demo etiam unum,

dura sed emovere loco me tempora grato

dum cadat elusus ratione ruentis acervi,

civilisque rudem belli tulit aestus in arma

qui redit in fastos et virtutem aestimat annis

Caesaris Augusti non responsura lacertis.

miraturque nihil nisi quod Libitina sacravit.

unde simul primum me dimisere Philippi,

50 Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus,

50 decisis humilem pennis inopemque paterni

ut critici dicunt, leviter curare videtur,

et laris et fundi, paupertas impulit audax

quo promissa cadant et somnia Pythagorea.

ut versus facerem: sed quod non desit habentem

Naevius in manibus non est et mentibus haeret

quae poterunt umquam satis expurgare cicutae,

paene recens? adeo sanctum est vetus omne poema,

ni melius dormire putem quam scribere versus?

55 ambigitur quotiens, uter utro sit prior, aufert

55 Singula de nobis anni praedantur euntes;

Pacuvius docti famam senis, Accius alti,

eripuere iocos, Venerem, convivia, ludum;

dicitur Afrani toga convenisse Menandro,

tendunt extorquere poemata: quid faciam vis?

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi,

denique non omnes eadem mirantur amantque:

vincere Caecilius gravitate, Terentius arte.

carmine tu gaudes, hic delectatur iambis,

60 hos ediscit et hos arto stipata theatro

60 ille Bioneis sermonibus et sale nigro.

spectat Roma potens; habet hos numeratque poetas

tres mihi convivae prope dissentire videntur,

ad nostrum tempus Livi scriptoris ab aevo.

poscentes vario multum diversa palato,

Interdum volgus rectum videt, est ubi peccat,

quid dem? quid non dem? renuis tu, quod iubet alter;

si veteres ita miratur laudatque poetas,

quod petis, id sane est invisum acidumque duobus.

65 ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat.

65 Praeter cetera me Romaene poemata censes

si quaedam nimis antique, si pleraque dure

scribere posse inter tot curas totque labores?

dicere credit eos, ignave multa fatetur,

hic sponsum vocat, hic auditum scripta, relictis

et sapit et mecum facit et Iove iudicat aequo,

omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini,

non equidem insector delendave carmina Livi

hic extremo in Aventino, visendus uterque;

70 esse reor, memini quae plagosum mihi parvo

70 intervalla vides humane commoda. “verum

Orbilium dictare; sed emendata videri

purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.”

pulchraque et exactis minimum distantia miror,

festinat calidus mulis gerulisque redemptor,

inter quae verbum emicuit si forte decorum, et

torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum,

si versus paulo concinnior unus et alter,

tristia robustis luctantur funera plaustris,

75 iniuste totum ducit venditque poema.

75 hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus:

Indignor quicquam reprehendi, non quia crasse

i nunc et versus tecum meditare canoros.

compositum illepideve putetur, sed quia nuper,

scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem,

nec veniam antiquis, sed honorem et praemia posci,

rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra:

recte necne crocum floresque perambulet Attae

tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos

80 fabula si dubitem, clament periisse pudorem

80 vis canere et contracta sequi vestigia vatum?

cuncti paene patres, ea cum reprehendere coner,

ingenium, sibi quod vacuas desumpsit Athenas

quae gravis Aesopus, quae doctus Roscius egit;

et studiis annos septem dedit insenuitque

vel quia nil rectum, nisi quod placuit sibi, ducunt,

libris et curis, statua taciturnius exit

vel quia turpe putant parere minoribus, et quae

plerumque et risu populum quatit: hic ego rerum

85 imberbes didicere senes perdenda fateri.

85 fluctibus in mediis et tempestatibus urbis

iam Saliare Numae carmen qui laudat et illud,

verba lyrae motura sonum conectere digner?

quod mecum ignorat, solus volt scire videri,

Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter

ingeniis non ille favet plauditque sepultis,

alterius sermone meros audiret honores,

nostra sed impugnat, nos nostraque lividus odit.

Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille.

90 Quod si tam Graecis novitas invisa fuisset

90 qui minus argutos vexat furor iste poetas?

quam nobis, quid nunc esset vetus? aut quid haberet

carmina compono, hic elegos. mirabile visu

quod legeret tereretque viritim publicus usus?

caelatumque novem Musis opus! adspice primum,

Ut primum positis nugari Graecia bellis

quanto cum fastu, quanto molimine circum-spectemus

coepit et in vitium fortuna labier aequa,

vacuam Romanis vatibus aedem!

95 nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum,

95 mox etiam, si forte vacas, sequere et procul audi,

marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit,

quid ferat et qua re sibi nectat uterque coronam.

suspendit picta voltum mentemque tabella,

caedimur et totidem plagis consumimus hostem

nunc tibicinibus, nunc est gavisa tragoedis;

lento Samnites ad lumina prima duello.

sub nutrice puella velut si luderet infans,

discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis?

100 quod cupide petiit, mature plena reliquit.

100 quis nisi Callimachus? si plus adposcere visus,

quid placet aut odio est, quod non mutabile credas?

fit Mimnermus et optivo cognomine crescit.

hoc paces habuere bonae ventique secundi.

multa fero, ut placem genus irritabile vatum,

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa

cum scribo et supplex populi suffragia capto;

mane domo vigilare, clienti promere iura,

idem finitis studiis et mente recepta

105 cautos nominibus rectis expendere nummos,

105 obturem patulas impune legentibus auris.

maiores audire, minori dicere, per quae

Ridentur mala qui componunt carmina; verum

crescere res posset, minui damnosa libido.

gaudent scribentes et se venerantur et ultro,

mutavit mentem populus levis et calet uno

si taceas, laudant quidquid scripsere beati.

scribendi studio; pueri patresque severi

at qui legitimum cupiet fecisse poema,

110 fronde comas vincti cenant et carmina dictant.

110 cum tabulis animum censoris sumet honesti;

ipse ego, qui nullos me adfirmo scribere versus,

audebit, quaecumque parum splendoris habebunt

invenior Parthis mendacior, et prius orto

et sine pondere erunt et honore indigna ferentur,

sole vigil calamum et chartas et scrinia posco,

verba movere loco, quamvis invita recedant

navem agere ignarus navis timet; habrotonum aegro

et versentur adhuc intra penetralia Vestae;

115 non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est

115 obscurata diu populo bonus eruet atque

promittunt medici ; tractant fabrilia fabri:

proferet in lucem speciosa vocabula rerum,

scribimus indocti doctique poemata passim.

quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis

Hic error tamen et levis haec insania quantas

nunc situs informis premit et deserta vetustas;

virtutes habeat, sic collige, vatis avarus

adsciscet nova, quae genitor produxerit usus.

120 non temere est animus; versus amat, hocstudet unum;

120 vemens et liquidus puroque simillimus amni

detrimenta, fugas servorum, incendia ridet;

fundet opes Latiumque beabit divite lingua;

non fraudem socio puerove incogitat ullam

luxuriantia compescet, nimis aspera sano

pupillo; vivit siliquis et pane secundo;

levabit cultu, virtute carenti tollet,

militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui

125 si das hoc, parvis quoque rebus magna iuvari.

125 nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa movetur.

os tenerum pueri balbumque poeta figurat,

Praetulerim scriptor delirus inersque videri,

torquet ab obscenis iam nunc sermonibus aurem,

dum mea delectent mala me vel denique fallant,

mox etiam pectus praeceptis format amicis,

quam sapere et ringi. fuit haud ignobilis Argis,

asperitatis et invidiae corrector et irae,

qui se credebat miros audire tragoedos

130 recte facta refert, orientia tempora notis

130 in vacuo laetus sessor plausorque theatro;

instruit exemplis, inopem solatur et aegrum,

cetera qui vitae servaret munia recto

castis cum pueris ignara puella mariti

more, bonus sane vicinus, amabilis hospes,

disceret unde preces, vatem ni Musa dedisset?

comis in uxorem, posset qui ignoscere servis

poscit opem chorus et praesentia numina sentit,

et signo laeso non insanire lagoenae,

135 caelestis implorat aquas docta prece blandus,

135 posset qui rupem et puteum vitare patentem.

avertit morbos, metuenda pericula pellit,

hic ubi cognatorum opibus curisque refectus

impetrat et pacem et locupletem frugibus annum,

expulit elleboro morbum bilemque meraco,

carmine di superi placantur, carmine Manes.

et redit ad sese: “pol, me occidistis, amici,

Agricolae prisci, fortes parvoque beati,

non servastis,” ait, “cui sic extorta voluptas

140 condita post frumenta levantes tempore festo

140 et demptus per vim mentis gratissimus error.”

corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem,

Nimirum sapere est abiectis utile nugis,

cum sociis operum et pueris et coniuge fida.

et tempestivum pueris concedere ludum,

Tellurem porco, Silvanum lacte piabant,

ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis,

floribus et vino Genium memorem brevis aevi,

sed verae numerosque modosque ediscere vitae,

145 Fescennina per hunc inventa licentia morem

145 quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor:

versibus alternis opprobria rustica fudit,

Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae,

libertasque recurrentis accepta per annos

narrares medicis: quod, quanto plura parasti,

lusit amabiliter, donec iam saevus apertam

tanto plura cupis, nulline faterier audes?

in rabiem coepit verti iocus et per honestas

si volnus tibi monstrata radice vel herba

150 ire domos impune minax, doluere cruento

150 non fieret levius, fugeres radice vel herba

dente lacessiti; fuit intactis quoque cura

proficiente nihil curarier: audieras, cui

condicione super communi; quin etiam lex

rem di donarent, illi decedere pravam

poenaque lata, malo quae nollet carmine quemquam

stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo

describi: vertere modum, formidine fustis

plenior es, tamen uteris monitoribus isdem?

155 ad bene dicendum delectandumque redacti.

155 At si divitiae prudentem reddere possent,

Graecia capta ferum victorem cepit et artis

si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes,

intulit agresti Latio, sic horridus ille

viveret in terris te si quis avari or uno.

defluxit numerus Saturnius, et grave virus

si proprium est, quod quis libra mercatus et aere est,

munditiae pepulere ; sed in longum tamen aevum

quaedam, si credis consultis, mancipat usus;

160 manserunt hodieque manent vestigia ruris.

160 qui te pascit ager tuus est, et vilicus Orbi,

serus enim Graecis admovit acumina chartis

cum segetes occat tibi mox frumenta daturas,

et post Punica bella quietus quaerere coepit,

te dominum sentit, das nummos, accipis uvam,

quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent.

pullos, ova, cadum temeti: nempe modo isto

temptavit quoque rem, si digne vertere posset,

paulatim mercaris agrum, fortasse trecentis

165 et placuit sibi, natura sublimis et acer:

165 aut etiam supra nummorum milibus emptum.

nam spirat tragicum satis et feliciter audet,

quid refert, vivas numerato nuper an olim?

sed turpem putat inscite metuitque lituram.

emptor Aricini quondam Veientis et arvi

Creditur, ex medio quia res accersit, habere

emptum cenat holus, quamvis aliter putat; emptis

sudoris minimum, sed habet Comoedia tanto

sub noctem gelidam lignis calefactat aënum;

170 plus oneris, quanto veniae minus, adspice, Plautus

170 sed vocat usque suum, qua populus adsita certis

quo pacto partis tutetur amantis ephebi,

limitibus vicina refugit iurgia; tamquam

ut patris attenti, lenonis ut insidiosi,

sit proprium quicquam, puncto quod mobilis horae

quantus sit Dossennus edacibus in parasitis,

nunc prece, nunc pretio, nunc vi, nunc morte suprema

quam non adstricto percurrat pulpita socco.

permutet dominos et cedat in altera iura.

175 gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc

175 sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres

securus cadat an recto stet fabula talo.

heredem alterius velut unda supervenit undam,

Quem tulit ad scaenam ventoso Gloria curru,

quid vici prosunt aut horrea? quidve Calabris

exanimat lentus spectator, sedulus inflat: sic leve,

saltibus adiecti Lucani, si metit Orcus

sic parvum est, animum quod laudis avarum

grandia cum parvis, non exorabilis auro?

180 subruit aut reficit. valeat res ludicra, si me

180 Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas,

palma negata macrum, donata reducit opimum.

argentum, vestes Gaetulo murice tinctas

Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poetam,

sunt qui non habeant, est qui non curat habere,

quod numero plures, virtute et honore minores,

cur alter fratrum cessare et ludere et ungui

indocti stolidique et depugnare parati,

praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter

185 si discordet eques, media inter carmina poscunt

185 dives et importunus ad umbram lucis ab ortu

aut ursum aut pugiles: his nam plebecula gaudet.

silvestrem flammis et ferro mitiget agrum,

verum equitis quoque iam migravit ab aure voluptas

scit Genius, natale comes qui temperat astrum,

omnis ad incertos oculos et gaudia vana.

naturae deus humanae, mortalis in unum

quattuor aut pluris aulaea premuntur in horas,

quodque caput, voltu mutabilis, albus et ater.

190 dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae;

190 utar et ex modico, quantum res poscet, acervo

mox trahitur manibus regum fortuna retortis,

tollam, nec metuam quid de me iudicet heres,

esseda festinant, pilenta, petorrita, naves,

quod non plura datis invenerit; et tamen idem

captivum portatur ebur, captiva Corinthus.

scire volam, quantum simplex hilarisque nepoti

si foret in terris, rideret Democritus, seu

discrepet et quantum discordet parcus avaro.

195 diversum confusa genus panthera camelo

195 distat enim, spargas tua prodigus, an neque sumptum

sive elephans albus volgi converteret ora;

invitus facias neque plura parare labores,

spectaret populum ludis attentius ipsis

ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim,

ut sibi praebentem nimio spectacula plura:

exiguo gratoque fruaris tempore raptim,

scriptores autem narrare putaret asello

pauperies immunda domus procul absit : ego, utrum

200 fabellam surdo. nam quae pervincere voces

200 nave ferar magna an parva, ferar unus et idem.

evaluere sonum, referunt quem nostra theatra?

non agimur tumidis velis Aquilone secundo:

Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum;

non tamen adversis aetatem ducimus Austris,

tanto cum strepitu ludi spectantur et artes

viribus, ingenio, specie, virtute, loco, re

divitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor

extremi primorum, extremis usque priores.

205 cum stetit in scaena, concurrit dextera laevae.

205 Non es avarus: abi. quid? cetera iam simul isto

dixit adhuc aliquid? nil sane. quid placet ergo?

cum vitio fugere ? caret tibi pectus inani

lana Tarentino violas imitata veneno.

ambitione? caret mortis formidine et ira?

ac ne forte putes me, quae facere ipse recusem,

somnia, terrores magicos, miracula, sagas,

cum recte tractent alii, laudare maligne,

nocturnos lemures portentaque Thessala rides?

210 ille per extentum funem mihi posse videtur

210 natalis grate numeras? ignoscis amicis?

ire poeta, meum qui pectus inaniter angit,

lenior et melior fis accedente senecta?

irritat, mulcet, falsis terroribus implet,

quid te exempta iuvat spinis de pluribus una?

ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis.

vivere si recte nescis, decede peritis,

Verum age et his, qui se lectori credere malunt

lusisti satis, edisti satis atque bibisti:

215 quam spectatoris fastidia ferre superbi,

215 tempus abire tibi est, ne potum largius aequo

curam redde brevem, si munus Apolline dignum

rideat et pulset lasciva decentius aetas.

vis complere libris et vatibus addere calcar,

ut studio maiore petant Helicona virentem.

Multa quidem nobis facimus mala saepe poetae

220 (ut vineta egomet caedam mea), cum tibi librum

sollicito damus aut fesso; cum laedimur, unum

si quis amicorum est ausus reprehendere versum;

cum loca iam recitata revolvimus irrevocati;

cum lamentamur non apparere labores

225 nostros et tenui deducta poemata filo;

cum speramus eo rem venturam ut, simul atque

carmina rescieris nos fingere, commodus ultro

arcessas et egere vetes et scribere cogas.

sed tamen est operae pretium cognoscere, qualis

230 aedituos habeat belli spectata domique

Virtus, indigno non committenda poetae.

gratus Alexandro regi magno fuit ille

Choerilus, incultis qui versibus et male natis

rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos;

235 sed veluti tractata notam labemque remittunt

atramenta, fere scriptores carmine foedo

splendida facta linunt, idem rex ille, poema

qui tam ridiculum tam care prodigus emit,

edicto vetuit, ne quis se praeter Apellen

240 pingeret, aut alius Lysippo duceret aera

fortis Alexandri voltum simulantia. quod si

iudicium subtile videndis artibus illud

ad libros et ad haec Musarum dona vocares,

Boeotum in crasso iurares aere natum.

245 At neque dedecorant tua de se iudicia atque

munera, quae multa dantis cum laude tulerunt

dilecti tibi Vergilius Variusque poetae,

nec magis expressi voltus per aenea signa,

quam per vatis opus mores animique virorum

250 clarorum apparent, nec sermones ego mallem

repentis per humum quam res componere gestas,

terrarumque situs et flumina dicere, et arces

montibus impositas et barbara regna, tuisque

auspiciis totum confecta duclla per orbem,

255 claustraque custodem pacis cohibentia Ianum,

et formidatam Parthis te principe Romam,

si quantum cuperem possem quoque; sed neque parvum

carmen maiestas recipit tua, nec meus audet

rem temptare pudor quam vires ferre recusent.

260 sedulitas autem stulte quem diligit urget,

praecipue cum se numeris commendat et arte;

discit enim citius meminitque libentius illud

quod quis deridet, quam quod probat et veneratur.

nil moror officium quod me gravat, ac neque ficto

265 in peius voltu proponi cereus usquam

nec prave factis decorari versibus opto,

ne rubeam pingui donatus munere, et una

cum scriptore meo, capsa porrectus operta,

deferar in vicum vendentem tus et odores et piper

270 et quidquid chartis amicitur ineptis.

Book 1 Contents

Book 2

—