de consulatu Stilichonis — Book 3

Maior Scipiades, Italis qui solus ab oris

in proprium vertit Punica bella caput,

non sine Pieriis exercuit artibus arma :

semper erat vatum maxima cura duci.

5 gaudet enim virtus testes sibi iungere Musas ;

carmen amat quisquis carmine digna gerit.

ergo seu patriis primaevus manibus ultor

subderet Hispanum legibus Oceanum,

seu Tyrias certa fracturus cuspide vires

10 inferret Libyco signa tremenda mari,

haerebat doctus lateri castrisque solebat

omnibus in medias Ennius ire tubas,

illi post lituos pedites favere canenti

laudavitque nova caede cruentus eques.

15 cumque triumpharet gemina Carthagine victa

(hanc vindex patri vicerat, hanc patriae),

cum longi Libyam tandem post funera belli

ante suas maestam cogeret ire rotas :

advexit reduces secum Victoria Musas

20 et sertum vati Martia laurus erat.

Noster Scipiades Stilicho, quo concidit alter

Hannibal antiquo saevior Hannibale,

te mihi post quintos annorum Roma recursus

reddidit et votis iussit adesse suis.

25 Quem populi plausu, procerum quem voce petebas,

adspice, Roma, virum. iam tempora desine longae

dinumerare viae visoque adsurgcre semper

pulvere : non dubiis ultra torquebcre votis.

totus adest oculis, aderat qui mentibus olim,

30 spe maior, fama melior. venerare curulem,

quae tibi restituit fasces ; complectere dextram,

sub iuga quae Poenos iterum Romana redegit.

excipe magnanimum pectus, quo frena reguntur

imperii, cuius libratur sensibus orbis.

35 OS sacrum, quod in acre colis, miraris in auro,

cerne libens : hic est felix bellator ubique,

defensor Libyae, Rheni pacator et Histri.

Ostentare suos prisco si more labor es

et gentes cuperet vulgo monstrare subactas, 15

40 certassent utroque pares a cardine laurus :

haec Alamannorum spoliis, Australibus ilia

ditior exuviis ; illinc flavente Sygambri

caesarie, nigris hinc Mauri crinibus irent.

ipse albis veheretur equis currumque secutus

45 laurigerum festo fremuisset carmine miles.

hi famulos traherent reges ; hi facta metallo

oppida vel montes captivaque flumina ferrent.

hinc Libyci fractis lugerent cornibus amnes ;

inde catenate gemeret Germania Rheno. 25

50 sed non inmodicus proprii iactator honoris

consul, Roma, tuus. non illum praemia tantum

quam labor ipse iuvat ; strepitus fastidit inanes

inque animis hominum pompa meliore triumphat.

Non alium certe Romanae clarius arces

55 suscepere ducem, nec cum cedente rediret

Fabricius Pyrrho nec cum Capitolia curru

Pellaeae domitor Paullus conscenderet aulae.

nec similis Latias patefecit gloria portas

post Numidas Mario, post classica Martis Eoi

60 Pompeio. nulli pars aemula defuit umquam,

quae gravis obstreperet laudi, stimulisque malignis

facta sequebatur quamvis ingentia livor :

solus hie invidiae fines virtute reliquit

humanumque modum. quis enim livescere possit, 40

65 quod numquam pereant stellae ? quod luppiter olim

possideat caelum ? quod noverit omnia Phoebus ?

est aliquod meriti spatium, quod nulla furentis

invidiae mensura capit. ductoribus illis

praeterea diversus erat favor : aequior ille

70 patribus invisus plebi ; popularibus illi

munito studiis languebat gratia patrum.

omnis in hoc uno variis discordia cessit

ordinibus ; laetatur eques plauditque senator

votaque patricio certant plebeia favori.

75 O felix servata vocat quem Roma parentem !

o mundi communis amor, cui militat omnis

Gallia, quem regum thalamis Hispania nectit,

cuius et adventum crebris petiere Quirites

vocibus et genero meruit praestante senatus !

80 non sic virginibus flores, non frugibus imbres,

prospera non fessis optantur flamina nautis,

ut tuus adspectus populo. quae numine tanto

litora fatidicas attollunt Delia laurus,

venturi quotiens adfulsit Apollinis arcus ?

85 quae sic aurifero Pactoli fonte tumescit

Lydia, cum domitis adparuit Euhius Indis ?

nonne vides et plebe vias et tecta latere

matribus ? his, Stilicho, cunctis inopina reluxit

te victore salus ! septem circumspice montes,

90 qui solis radios auri fulgore lacessunt,

indutosque arcus spoliis aequataque templa

nubibus et quidquid tanti struxere triumphi.

quantum profueris, quantam servaveris urbem,

attonitis metire oculis. haec fabula certe

95 cuncta forent, si Poenus adhuc incumberet Austro.

Mos erat in veterum castris, ut tempora quercu

velaret, validis fuso qui viribus hoste

casurum potuit morti subduccre civem.

at tibi quae poterit pro tantis civica reddi

100 moenibus ? aut quantae pensabunt facta coronae ?

nec solam populi vitam debere fatetur

armis Roma tuis ; sed, quo iucundior esset

lucis honoratae fructus, venerabile famae

pondus et amissas vires et regna recepit.

105 iam non praetumidi supplex Orientis ademptam

legatis poscit Libyam famulosve precatur

(dictu turpe) suos : sed robore freta Gabino

te duce Romana tandem se vindicat ira.

ipsa iubet signis bellaturoque togatus

110 imperat et spectant aquilae decreta senatus.

ipsa tibi trabeas ultro dedit, ipsa curulem

obtulit ultori fastosque ornare coegit.

Nil perdit decoris prisci nec libera quaerit

saecula, cum donet fasces, cum proelia mandet ;

115 seque etiam crevisse videt. quis Gallica rura,

quis meminit Latio Senonum servisse ligones ?

aut quibus exemplis fecunda Thybris ab Arcto

vexit Lingonico sudatas vomere messes ?

ilia seges non auxilium modo praebuit urbi,

120 sed fuit indicio, quantum tibi, Roma, liceret :

admonuit dominae gentes instarque tropaei

rettulit ignotum gelidis vectigal ab oris.

Hoc quoque maiestas augescit plena Quirini,

rectores Libyae populo quod iiidice pallent

125 et post emeritas moderator quisque secures

discrimen letale subit, quid Poenus arator

intulerit, madidus quantum transmiserit Auster.

ardua qui late terris responsa dedere,

hic trepidant humiles ; tremuit quos Africa nuper,

130 cernunt rostra reos. cani virtutibus aevi

materiam pandit Stilicho populumque vetusti

culminis inmemorem dominandi rursus in usum

excitat, ut magnos calcet metuendus honores,

pendat iustitia crimen, pietate remittat

135 errorem purosque probet damnetque nocentes

et patrias iterum clemens exerceat artes.

Fallitur egregio quisquis sub principe credit

servitium. numquam libertas gratior extat

quam sub rege pio. quos praeficit ipse regendis

140 rebus, ad arbitrium plebis patrumque reducit

conceditque libens, meritis seu praemia poscant

seu punire velint. posito iam purpura fastu

de se iudicium non indignatur haberi.

sic docuit regnare socer, sic cauta iuventae 120

145 frena dedit, teneros sic moribus induit annos

verior Augusti genitor, fiducia belli,

pacis consilium : per quem squalore remote

pristina Romuleis infloruit artibus aetas,

per quem fracta diu translataque paene potestas

150 non oblita sui servilibus exulat arvis,

in proprium sed ducta larem victricia reddit

fata solo fruiturque iterum, quibus haeserat olim,

auspiciis capitique errantia membra reponit.

Proxime dis consul, tantae qui prospicis urbi,

155 qua nihil in terris complectitur altius aether,

cuius nec spatium visus nec corda decorem

nec laudem vox ulla capit ; quae luce metalli

aemula vicinis fastigia conserit astris ;

quae septem scopulis zonas imitatur Olympi ;

160 armorum legumque parens quae fundit in omnes

imperium primique dedit cunabula iuris.

haec est exiguis quae finibus orta tetendit

in geminos axes parvaque a sede profecta

dispersit cum sole manus. haec obvia fatis

165 innumeras uno gereret cum tempore pugnas,

Hispanas caperet, Siculas obsideret urbes

et Gallum terris prosterneret, aequore Poenum,

numquam succubuit damnis et territa nullo

vulnere post Cannas maior Trebiamque fremebat

170 et, cum iam premerent flammae murumque feriret

hostis, in extremos aciem mittebat Hiberos

nec stetit Oceano remisque ingressa profundum

vincendos alio quaesivit in orbe Britannos.

haec est in gremium victos quae sola recepit

175 humanumque genus communi nomine fovit

matris, non dominae ritu, civesque vocavit

quos domuit nexuque pio longinqua revinxit.

huius pacificis debemus moribus omnes,

quod veluti patriis regionibus utitur hospes ;

180 quod sedem mutare licet ; quod cernere Thylen

lusus et horrendos quondam penetrare recessus ;

quod bibimus passim Rhodanum, potamus Orontem ;

quod cuncti gens una sumus. nec terminus umquam

Romanae dicionis erit, nam cetera regna

185 luxuries vitiis odiisque superbia vertit :

sic male sublimes fregit Spartanus Athenas

atque idem Thebis cecidit ; sic Medus ademit

Assyrio Medoque tulit moderamina Perses ;

subiecit Persen Macedo, cessurus et ipse

190 Romanis. haec auguriis firmata Sibyllae,

haec sacris animata Numae. huic 1 fulmina vibrat

Iuppiter ; hanc tota Tritonia Gorgone velat.

arcanas huc Vesta faces, huc orgia Bacchus

transtulit et Phrygios genetrix turrita leones ;

195 hue defensurus morbos Epidaurius hospes

reptavit placido tractu, vectumque per undas

insula Paeonium texit Tiberina draconem.

Hanc tu cum superis, Stilicho praeclare, tueris,

protegis hanc clipeo patriam regumque ducumque

200 praecipueque tuam. dedit haec exordia lucis

Eucherio puerumque ferens hic regia mater

Augusto monstravit avo ; laetatus at ille

sustulit in Tyria reptantem veste nepotem,

Romaque venturi gaudebat praescia fati,

205 quod te iam tanto meruisset pignore civem.

Nee tamen ingratum nec, qui benefacta referre

nesciat, hunc credas populum. si volvere priscos

annales libeat : quotiens hic proelia sumpsit

pro sociis ! quotiens dono concessit amicis

210 regibus Ausonio quaesitas sanguine terras !

publica sed numquam tanto se gratia fudit

adsensu : quis enim princeps non omnibus egit

obsequiis dominum sese patremque vocari,

quod tibi continuis resonant convexa diebus ?

215 macte novis consul titulis ! Mavortia plebes

te dominum Bruto non indignante fatetur

et, quod adhuc nullo potuit terrore coacta

libertas Romana pati, Stilichonis amori

detulit. exultant avidi, quocumque decorus

220 conspiciare loco, nomenque ad sidera tollunt

nec vaga dilecto satiantur lumina vultu :

seu circum trabeis fulgentibus aureus intres,

seu celebres ludos, solio seu fultus eburno

cingas iure forum, denso seu turbine vulgi

225 circumfusa tuae conscendant rostra secures.

Quae vero procerum voces, quam certa fuere

gaudia, cum totis exurgens ardua pennis

ipsa duci sacras Victoria panderet aedes !

o palma viridi gaudens et amica tropaeis

230 custos imperii virgo, quae sola mederis

vulneribus nullumque doces sentire laborem,

seu tibi Dictaeae placuerunt astra Coronae

seu magis aestivo sedes vicina Leoni,

seu sceptrum sublime Iovis seu Palladis ambis

235 aegida, seu fessi mulces suspiria Martis,

adsis perpetuum Latio votisque senatus

adnue, diva, tui. Stilicho tua saepius ornet

limina teque simul rediens in castra reducat.

hunc bellis comitare favens, hunc redde togatum

240 consiliis. semper placidis te moribus egit

servavitque piam victis nec polluit umquam

laurum saevitia. cives nec fronte superba

despicit aut trepidam vexat legionibus urbem ;

sed verus patriae consul cessantibus armis

245 contentus lictore venit nec inutile quaerit

ferri praesidium solo munitus amore.

Magnarum nec parens opum geminare profundas

distulit impensas, sed post miracula castris

edita vel genero Romae maiora reservat.

250 auratos Rhodiis imbres nascente Minerva

indulsisse Iovem perhibent, Bacchoque paternum

iam pulsante femur mutatus palluit Hermus

in pretium, votique famem passurus avari

ditabat rutilo quidquid Mida tangeret auro ;

255 fabula seu verum canitur : tua copia vicit

fontem Hermi tactumque Midae pluviamque Tonantis.

obscurat veteres obscurabitque futuros

par donis armisque manus ; si solveret ignis

quot dedit inmanes vili pro pondere massas

260 argenti, potuere lacus et flumina fundi.

Nee tibi, quae pariter silvis dominaris et astris,

exiguam Stilicho movit, Latonia, curam :

tu quoque nobilibus spectacula nostra laboras

inlustrare feris summoque in vertice rupis

265 Alpinae socias arcu cessante pudicas

et pharetratarum comitum inviolabile cogis

concilium, veniunt umcros et brachia nudae

armataeque manus iaculis et terga sagittis,

incomptae pulchraeque tamen ; sudoribus ora

270 pulverulenta rubent, sexum nec cruda fatetur

virginitas ; sine lege comae ; duo cingula vestem

crure tenus pendere vetant. praecedit amicas

flava Leontodame, sequitur nutrita Lycaeo

Nebrophone telisque domat quae Maenala Thero.

275 ignea Cretaea properat Britomartis ab Ida

et cursu Zephyris numquam cessura Lycaste.

iungunt se geminae metuenda feris Hecaerge

et soror, optatum numen venantibus, Opis

progenitae Scythia : divas nemorumque potentes

280 fecit Hyperboreis Delos praelata pruinis.

hae septem venere duces ; exercitus alter

Nympharum incedunt, acies formosa Dianae,

centum Taygeti, centum de vertice Cynthi

et totidem casto genuit quas flumine Ladon.

285 has ubi collectas vidit, sic Delia coepit :

“O sociae, mecum thalami quae iura perosae

virgineo gelidos percurritis agmine montes,

cernitis ut Latio superi communibus ornent

hunc annum studiis ? quantos Neptunus equorum

290 donet ab orbe greges ? laudi quod nulla canendae

fratris plectra vacent ? nostram quoque sentiat idem

quam meritis debemus opem. non spicula poscit

iste labor ; maneant clausis nunc sicca pharetris,

omnis et a solitis noster venatibus arcus

295 temperet ; in solam cruor hic servetur harenam.

retibus et clatris dilata morte tenendae

ducendaeque ferae, cupidas arcete sagittas ;

consulis in plausum casuris parcite monstris.

acceleret divisa manus : mihi cursus anhelas

300 tenditur ad Syrtes, mecum Dictynna Lycaste

et comes Opis eat ; steriles iuvat ire per aestus :

namque feras aliis tellus Maurusia donum

praebuit, huic soli debet sed victa tributum.

dum nos horribiles Libyae scrutamur alumnos,

305 Europae vos interea perquirite saltus

et scopulos. posita ludat formidine pastor

securisque canat Stilichonem fistula silvis.

pacet muneribus montes qui legibus urbes.”

Dixit et extemplo frondosa fertur ab Alpe

310 trans pelagus ; cervi currum subiere iugales,

quos decus esse deae primi sub limine caeli

roscida fecundis concepit Luna cavernis :

par nitor intactis nivibus ; frons discolor auro

germinat et spatio summas aequantia fagos

315 cornua ramoso surgunt procera metallo.

Opis frena tenet, fert retia rara Lycaste

auratasque plagas, inmortalesque Molossi

latrantes mediis circum iuga nubibus ibant.

quinque aliae paribus (Phoebe sic iusserat) armis

320 diversa regione ruunt ducitque cohortem

quaeque suam. variae formis et gente sequuntur

ingenioque canes, illae gravioribus aptae

morsibus, hae pedibus celeres, hae nare sagaces,

hirsutaeque fremunt Cressae tenuesque Lacaenac

325 magnaque taurorum fracturae colla Britannae.

Dalmatiae lucos abruptaque brachia Pindi

sparsa comam Britomartis agit. tu Gallica cingis

lustra, Leontodame, Germanorumque paludes

eruis et si quis defensus harundine Rheni

330 vastus aper nimio dentes curvaverat aevo.

nubiferas Alpes Appenninique recessus

Garganique nives Hecaerge prompta fatigat,

speluncas canibus Thero rimatur Hiberas

informesque cavis ursos detrudit ab antris,

335 quorum saepe Tagus manantes sanguine rictus

non satiavit aquis et quos iam frigore segnes

Pyrenaea tegit latebrosis frondibus ilex.

Cyrnaeis Siculisque iugis venata virago

Nebrophone cervos aliasque in vincula cogit

340 non saevas pecudes, sed luxuriantis harenae

delicias, pompam nemorum. Quodcumque tremcndum

dentibus aut insigne iubis aut nobile cornu

aut rigidum saetis, capitur decus omne timorque

silvarum. non cauta latent, non mole resistunt

345 fortia, non volucri fugiunt pernicia cursu.

haec laqueis innexa gemunt ; haec clausa feruntur

ilignis domibus. fabri nec tigna polire

sufficiunt ; rudibus fagis texuntur et ornis

frondentes caveae. ratibus pars ibat onustis

350 per freta vel fluvios : exanguis dextera torpet

remigis et propriam metuebat navita mercem.

per terram pars ducta rotis, longoque morantur

ordine plaustra vias montanis plena triumphis

et fera sollicitis vehitur captiva iuvencis,

355 explebat quibus ante famem, quotiensque reflexi

conspexere boves, pavidi temone recedunt.

Iamque pererratis Libyae flagrantibus oris

legerat eximios Phoebi germana leones,

Hesperidas qui saepe fugant ventoque citatis

360 terrificant Atlanta iubis armentaque longe

vastant Aethiopum quorumque impune fragosa

murmura pastorum numquam venere per aures.

non illos tacdae ardentes, non strata superne

lapsuro virgulta solo, non vocibus haedi

365 pendentis stimulata fames, non fossa fefellit ;

ultro se voluere capi gaudentque videri

tantae praeda deae. respirant pascua tandem ;

agricolae reserant iam tuta mapalia Mauri.

tum virides pardos et cetera colligit Austri

370 prodigia inmanesque simul Latonia dentes,

qui secti ferro in tabulas auroque micantes

inscripti rutilum caelato consule nomen

per proceres et vulgus eant. stupor omnibus Indis

plurimus ereptis elephas inglorius errat

375 dentibus : insedit nigra cervice gementum

et fixum dea quassat ebur penitusque cruentis

stirpibus avulsis patulos exarmat hiatus,

ipsos quin etiam nobis miracula vellet

ducere : sed pigra cunctari mole veretur.

380 Tyrrhenas fetus Libycos amplexa per undas

classis torva 1 sonat, caudamque in puppe retorquens

ad proram iacet usque leo : vix sublevat unum

tarda ratis ! fremitus stagnis auditur in imis

cunctaque prosiliunt cete terrenaque Nereus

385 confert monstra suis et non aequare fatetur.

aequora sic victor quotiens per rubra Lyaeus

navigat, intorquet clavum Silenus et acres

adsudant tonsis Satyri taurinaque pulsu

Baccharum Bromios invitant tympana remos :

390 transtra ligant hederae, malum circumflua vestit

pampinus, antennis inlabitur ebria serpens,

perque mero madidos currunt saliuntque rudentes

lynces et insolitae mirantur carbasa tigres.