de consulatu Stilichonis — Book 2

Hactenus armatae laudes : nunc qualibus orbem

moribus et quanto frenet metuendus amore,

quo tandem flexus trabeas auctore rogantes

induerit fastisque suum concesserit annum,

5 mitior incipiat fidibus iam Musa remissis.

Principio magni custos Clementia mundi,

quae Iovis incoluit zonam, quae temperat aethram

frigoris et flammae medio, quae maxima natu

caelicolum. nam prima chaos Clementia solvit

10 congeriem miserata rudem vultuque sereno

discussis tenebris in lucem saecula fudit.

haec dea pro templis et ture calentibus aris

te fruitur posuitque suas hoc pectore sedes.

haec docet ut poenis hominum vel sanguine pasci

15 turpe ferumque putes ; ut ferrum, Marte cruentum,

siccum pace feras ; ut non infensus alendis

materiem praestes odiis ; ut sontibus ultro

ignovisse velis, deponas ocius iram

quam moveas, precibus numquam implacabilis obstes,

20 obvia prosternas prostrataque more leonum

despicias, alacres ardent qui frangere tauros,

transiliunt praedas humiles. hac ipse magistra

das veniam victis, hac exorante calores

horrificos et quae, numquam nocitura, timentur

25 iurgia contentus solo terrore coerces

aetherii patris exemplo, qui cuncta sonoro

concutiens tonitru Cyclopum spicula differt

in scopulos et monstra maris nostrique cruoris

parcus in Oetaeis exercet fulmina silvis.

30 Huic divae germana Fides eademque sorori

corde tuo delubra tenens sese omnibus actis

inserit. haec docuit nullo livescere fuco,

numquam falsa loqui, numquam promissa morari ;

invisos odisse palam, non virus in alto

35 condere, non laetam speciem praemittere fraudi,

sed certum mentique parem componere vultum ;

occulto saevire vetat, prodesse remittit.

haec et amicitias longo plus tempore firmat

mansuroque adamante ligat ; nec mobile mutat

40 ingenium, parvae strepitu nec vincula noxae

dissolvi patitur, nec fastidire priorem

inlicitur veniente novo, benefacta tenere,

respuere offensas facilis, pariterque minoris

officii magnique memor superare laborat

45 utque hostes armis, meritis sic vincit amicos.

haec fovet absentes, hacc longe sola remotis

consulit, haec nullis avidam rumoribus aurem

pandit, ut ignarum numquam laesura clientem

insidiosa tuos alienent murmura sensus.

50 Nee vivis adnexus amor meminisse sepultos

desinit ; in prolem transcurrit gratia patrum.

hac tu Theodosium, tenuit dum sceptra, colebas,

hac etiam post fata colis ; nec pignora curas

plus tua quam natos, dederat quos ille monendos

55 tutandosque tibi. iustos nimiumque fideles

fama putat, qui, cum possint commissa negare,

maluerint nullo violati reddere quaestu :

at Stilicho non divitias aurique relictum

pondus, sed geminos axes tantumque reservat

60 depositum teneris, quantum sol igneus ambit.

quid non intrepidus credas, cui regia tuto

creditur ? Hoc clipeo munitus Honorius altum

non gemuit patrem vitaeque et lucis in ipso

limine, contemptus numquam, dat iura subactis

65 gentibus et secum sentit crevisse triumphos.

quem tu sic placida formas, sic mente severa,

ut neque desidiae tradas, dum pronus ad omne

quod libet obsequeris, nec contra nixus ovantem

confringas animum : secret© consona regno

70 ceu iuvenem doceas, moles quid publica poscat :

ceu sanctum venerere senem patriisque gubernes

imperium monitis ; dominum summissus adores ;

obsequiis moderere ducem, pietate parentem.

hinc fuit ut primos in coniuge disceret ignes

75 ordirique virum non luxuriante iuventa,

sed cum lege tori, casto cum foedere vellet.

principe tu felix genero : felicior ille

te socero. Fratrem levior nec cura tuetur

Arcadium ; nec, si quid iners atque impia turba

80 praetendens proprio nomen regale furori

audeat, adscribis iuveni. discordia quippe

cum fremeret, numquam Stilicho sic canduit ira,

saepe lacessitus probris gladiisque petitus,

ut bello furias ultum, quas pertulit, iret

85 inlicito causamque daret civilibus armis :

cuius fulta fide mediis dissensibus aulae

intemeratorum stabat reverentia fratrum.

quin et Sidonias chlamydes et cingula bacis

aspera gemmatasque togas viridesque smaragdo

90 loricas galeasque redundantes hyacinthis

gestatosque patri capulis radiantibus enses

et vario lapidum distinctas igne coronas

dividis ex aequo, ne non augusta supellex

ornatusque pares geminis heredibus essent.

95 mittitur et miles, quamvis certamine partes

iam tumeant. hostem muniri robore mavis

quam peccare fidem : permittis iusta petenti

idque negas solum, cuius mox ipse repulsa

gaudeat et quidquid fuerat deforme mereri.

100 Omnes praeterea, puro quae crimina pellunt

ore, deae iunxere choros unoque receptae

pectore diversos tecum cinguntur in usus.

Iustitia utilibus rectum praeponere suadet

communesque sequi leges iniustaque numquam

105 largiri sociis. durum Patientia corpus

instruit, ut nulli cupiat cessisse labori ;

Temperies, ut casta petas ; Prudentia, ne quid

inconsultus agas : Constantia, futtile ne quid

infirmumque geras. procul importuna fugantur

110 numina, monstriferis quae Tartarus edidit antris :

ac primam scelerum matrem, quae semper habendo

plus sitiens patulis rimatur faucibus aurum,

trudis Avaritiam ; cuius foedissima nutrix

Ambitio, quae vestibulis foribusque potentum

115 excubat et pretiis commercia pascit honorum,

pulsa simul. nec te gurges corruptior aevi

traxit ad exemplum, qui iam firmaverat annis

crimen et in legem rapiendi verterat usum.

denique non dives sub te pro rure paterno

120 vel laribus pallet ; non insidiator oberrat

facturus quemcumque reum. non obruta virtus

paupertate latet. lectos ex omnibus oris

evehis et meritum, non quae cunabula, quaeris,

et qualis non unde satus. sub teste benigno

125 vivitur ; egregios invitant praemia mores.

hinc priscae redeunt artes ; felicibus inde

ingeniis aperitur iter despectaque Musae

colla levant, opibusque fluens et pauper eodem

nititur ad fructum studio, cum cernat uterque

130 quod nec inops iaceat probitas nec inertia surgat divitiis.

Nee te iucunda fronte fefellit

luxuries, praedulce malum, quae dedita semper

corporis arbitriis hebetat caligine sensus

membraque Circaeis effeminat acrius herbis,

135 blanda quidem vultus, sed qua non taetrior ulla

interius : fucata genas et amicta dolosis

inlecebris torvos auro circumlinit hydros,

ilia voluptatum multos innexuit hamis :

te numquam conata capit. non prava libido

140 stupris advigilat ; non tempora somnus agendi

frustratur ; nullo citharae convivia cantu,

non pueri lasciva sonant, quis cernere curis

te vacuum potuit ? quis tota mente remissum

aut indulgentem dapibus, ni causa iuberet

145 laetitiae ? non indecores aeraria lassant

expensae ; parvo non improba littera libro

absentum condonat opes, a milite parcus

diligeris ; neque enim neglectas pace cohortes

tunc ditas, cum bella fremunt. scis nulla placere

150 munera, quae metuens illis, quos spreverat, offert

serus et incassum servati prodigus auri.

antevenis tempus non expectantibus ultro

munificus mensaeque adhibes et nomine quemque

compellas clari, sub te quod gesserat olim,

155 admonitum facti, figendaque sensibus addis

verba, quibus magni geminatur gratia nodi. 1

Nee, si quid tribuas, iactatum saepius idem

exprobrare soles nec, quos promoveris, alto

turgidus adloqueris fastu nec prospera flatus

160 attollunt nimios. quin ipsa Superbia longe

discessit, vitium rebus sollemne secundis

virtutumque ingrata comes, contingere passim

adfarique licet, non inter pocula sermo

captatur, pura sed libertate loquendi

165 seria quisque iocis nulla formidine miscet.

quem videt Augusti socerum regnique parentem,

miratur conviva parem, cum tanta potestas

civem lenis agat. te doctus prisca loquentem,

te matura senex audit, te fortia miles

170 adspersis salibus, quibus haud Amphiona quisquam

praeferat Aonios meditantem carmine muros

nec velit Orpheo migrantes pectine silvas.

Hinc amor, hinc veris et non fallacibus omnes

pro te solliciti votis ; hinc nomen ubique

175 plausibus, auratis celebrant hinc ora figuris.

quae non incudes streperent, quae flamma vacaret

fabrilis, quantis fluerent fornacibus aera

effigies ductura tuas, quis devius esset

angulus aut regio quae non pro numine vultus

180 dilectos coleret, talem ni semper honorem

respueres ? decus hoc rapiat, quem falsa timentum

munera decipiunt, qui se diffidit amari.

hoc solus sprevisse potest, qui iure meretur.

Undique legati properant generique sub ore

185 in tua centenas optant praeconia voces.

grates Gallus agit, quod limite tutus inermi

et metuens hostile nihil nova culmina totis

aedificat ripis et saevum gentibus amnem

Thybridis in morem domibus praevelat amoenis.

190 hinc Poeni cumulant laudes, quod rura tyranno

libera possideant ; hinc obsidione solutus

Pannonius potorque Savi, quod clausa tot annis

oppida laxatis ausus iam pandere portis

rursum cote novat nigras rubigine falces

195 exesosque situ cogit splendere ligones

agnoscitque casas et collibus oscula notis

figit et impresso glaebis non credit aratro,

exsectis 1 inculta dabant quas saecula, silvis

restituit terras et opacum vitibus Histrum

200 conserit et patrium vectigal solvere gaudet,

inmunis qui clade fuit. te sospite fas est

vexatum laceri corpus iuvenescere regni.

sub tot principibus quaecumque amisimus olim,

tu reddis. solo poterit Stilichone medente

205 crescere Romanum vulnus tectura cicatrix ;

inque suos tandem fines redeunte colono

Illyricis iterum ditabitur aula tributis.

Nec tamen humano cedit caeleste favori

iudicium : cingunt superi concordibus unum

210 praesidiis hostesque tuos aut litore produnt

aut totum oppositi claudunt fugientibus aequor

aut in se vertunt furiis aut militis ense

bacchati laniant Pentheo corpora ritu ;

insidias retegunt et in ipsa cubilia fraudum

215 ducunt ceu tenera venantem nare Molossi.

ominibus ventura notant aut alite monstrant

aut monitos certa dignantur imagine somnos.

Pro quibus innumerae trabearum insignia terrae

certatim petiere tibi. poscentibus ipse

220 restiteras et mens, aliorum prona favori,

index dura sui, facibus succensa pudoris

tarda verecundis excusat praemia causis.

ergo avidae tantosque novi spe consulis annos

elusae dominae pergunt ad limina Romae,

225 si minus adnuerit precibus, vel cogere certae

cunctantem votoque moras auferre paratae.

conveniunt ad tecta deae, quae Candida lucent

monte Palatino. glaucis tum prima Minervae

nexa comam foliis fulvaque intexta micantem

230 veste Tagum tales profert Hispania voces :

“Cunctamihi semper Stilicho, quaecumque poposci,

concessit tantumque suos invidit honores.

Augusti potuit soceri contemnere fasces :

iam negat et genero. si non ut ductor ab orbe

235 quem regit, accipiat saltem cognatus ab aula.

exiguumne putat, quod sic amplexus Hiberam

progeniem nostros inmoto iure nepotes

sustinet, ut patrium commendet purpura Baetim ?

quod pulchro Mariae fecundat germine regnum ?

240 quod dominis speratur avus ?” Tum flava repexo

Gallia crine ferox evinctaque torque decoro

binaque gaesa tenens animoso pectore fatur :

“qui mihi Germanos solus Francosque subegit,

cur nondum legitur fastis ? cur pagina tantum

245 nescit adhuc nomen, quod iam numerare decebat ?

usque adeone levis pacati gloria Rheni ? ”

Inde Caledonio velata Britannia monstro,

ferro picta genas, cuius vestigia verrit

caerulus Oceanique aestum mentitur amictus :

250 me quoque vicinis pereuntem gentibus inquit

“munivit Stilicho, totam cum Scottus Hivernen

movit et infesto spumavit remige Tethys.

illius effectum curis, ne tela timerem

Scottica, ne Pictum tremerem, ne litore toto

255 prospicerem dubiis venturum Saxona ventis.”

Tum spicis et dente comas inlustris eburno

et calido rubicunda die sic Africa fatur :

“sperabam nullas trabeis Gildone perempto

nasci posse moras, etiam nunc ille repugnat

260 et tanto dubitat fasces praebere triurapho,

qui mihi Maurorum penitus lacrimabile nomen

ignorare dedit ?” Post has Oenotria lentis

vitibus intorquens hederas et palmite largo

vina fluens : “si vos adeo Stilichone curules

265 augeri flagratis ” ait “quas sola iuvare

fama potest, quanto me dignius incitat ardor,

ut praesente fruar conscendentemque tribunal

prosequar atque anni pandentem claustra salutem ? ”

Talibus alternant studiis Romamque precantes,

270 pro cunctis, hortantur, eat. nec segnius ilia

paruit officio, raptis sed protinus armis

ocior excusso per nubila sidere tendit.

transvehitur Tuscos Appenninusque volatu

stringitur. Eridanus clipei iam fulgurat umbra ;

275 constitit ante ducem tetrica nec Pallade vultum

deterior nec Marte minor, tremit orbe corusco

iam domus et summae tangunt laquearia cristae :

tum prior attonitum gratis adfata querellis :

“Servatas, Stilicho, per te, venerande, curules,

280 ornatas necdum fateor. quid profuit anni

servilem pepulisse notam ? defendis honorem

quem fugis, et spernis tota quem mole tueris ?

respuis oblatum, pro quo labente resistis ?

quae iam causa morae ? quo me cunctabere rursus

285 ingenio ? nullus Boreae metus, omnis et Austri

ora silet : cecidit Maurus, Germania cessit

et Ianum pax alta ligat. te consule necdum

digna feror ? titulumne levem parvique nitoris

credimus, Augusti quo se decorare fatentur,

290 sub iuga quo gentes captivis regibus egi ?

Non, si prodigiis casus natura futures

signat, polluimur macula, quod reris, Eois

omen erat. quamquam nullis mi hi cognita rebus

fabula ; vix tanto risit de crimine rumor,

295 opprobrii stat nulla fides nec littera venit

vulgatura nefas : in quo vel maxima virtus

est tua quod, nostros qui consulis omnia patres,

de monstris taceas. pellendi denique nulla

dedecoris sanctum violant oracula coetum

300 nec mea funestum versavit curia nomen.

pars sceleris dubitasse fuit : quaecumque profana

pagina de primo venisset limine Phoebi,

ante fretum deleta mihi, ne turpia castis

auribus Italiae fatorum 1 exempla nocerent.

305 publicus ille furor, quantum tua cura peregit,

secretum meruit, laetetur quisquis Eoos

scribere desierit fastos : portenta Gabinos

ista latent ; propriam labem texisse I'aborent.

cur ego, quem numquam didici sensive creatum,

310 gratuler exemptum ? delicti paenitet illos :

nos nec credidimus. Fuerit tamen omnibus unum

crimen et ad nostras manaverit usque secures :

plus ideo sumenda tibi fastigia vitas,

ne pereat tam priscus honos, qui portus honorum

315 semper erat. nullo sarciri consule damnum

excepto Stilichone potest, bene praescia tempus

mens tua distulerat ; titulo tunc crescere posses,

nunc per te titulus. consul succurre gravatis

consulibus, quicumque fuit, quicumque futurus ;

320 annum redde tuum, quem iam secura sequatur

posteritas nec iam doleat defensa vetustas.

sic trabeis ultor Stilicho Brutusque repertor.

libertas populi primo tune consule Bruto

reddita per fasces ; hic fascibus expulit ipsis

325 servitium. instituit sublimem Brutus honorem ;

adseruit Stilicho. plus est servasse repertum,

quam quaesisse novum, quid tardius ore rubenti

adnuis et solitus frontem circumfluit ignis ?

tandem vince tuum, vincis qui cuncta, pudorem.

330 Hos etiam, quamvis corrumpi munere nullo

te certum est, mirare libens ac suscipe cinctus,

quos tibi divino mecum Tritonia duxit

pectine : tincta simul repetito murice fila

contulimus pensis et eodem nevimus auro,

335 aurea quo Lachesis sub te mihi saecula texit.

hic ego promissam subolem sperataque mundo

pignora praelusi. veram mox ipse probabis

me vatem nostraeque fidem venientia telae

fata dabunt.”Dixit gremioque rigentia profert

340 dona, graves auro trabeas. insigne Minervam

spirat opus, rutilis hic pingitur aula columnis

et sacri Mariae partus ; Lucina dolores

solatur ; residet fulgente puerpera lecto ;

sollicitae iuxta pallescunt gaudia matris.

345 susceptum puerum redimitae tempora Nymphae

auri fonte lavant : teneros de stamine risus

vagitusque audire putes. iam creverat infans

ore ferens patrem : Stilicho maturior aevi

Martia recturo tradit praecepta nepoti.

350 parte alia spumis fucantem Serica frena

sanguineis primae signatus flore iuventae

Eucherius flectebat equum iaculisque vel arcu

aurea purpureos tollentes cornua cervos

aureus ipse ferit. Venus hic invecta columbis

355 tertia regali iungit conubia nexu,

pennatique nurum circumstipantur Amores

progenitam Augustis Augustorumque sororem.

Eucherius trepido iam flammea sublevat ore

virginis ; adridet retro Thermantia fratri.

360 iam domus haec utroque petit diademata sexu

reginasque parit reginarumque maritos.

Talibus invitat donis dextraque gerendum

diva simul porrexit ebur ; sollemnibus urnam

commovet auspiciis avibusque incepta secundat.

365 tunc habiles armis umeros iam vestibus ambit

Romuleis ; Latii sederunt pectore cultus

loricaeque locum decuit toga, talis ab Histro

vel Scythico victor rediens Gradivus ab axe

deposito mitis clipeo candentibus urbem

370 ingreditur trabeatus equis ; spatiosa Quirinus

frena regit currumque patris Bellona cruentum

ditibus exuviis tendens ad sidera quercum

praecedit, lictorque Metus cum fratre Pavore

barbara ferratis innectunt colla catenis

375 velati galeas lauro, propiusque iugales

formido ingentem vibrat succincta securim.

Vidit ut optato se consule Roma potitam :

nunc ait “Elysii lucos inrumpere campi,

nunc libet, ut tanti Curiis miracula voti

380 Fabriciisque feram, famae qui vulnere nuper

calcatam flevere togam : iam prata choreis

pulsent nec rigidos pudeat lusisse Catones.

audiat hoc senior Brutus Poenisque tremendi

Scipiadae, geminis tandem quod libera damnis

385 unius auxilio fasces Libyamque recepi.

quod superest unum precibus, fortissime consul,

adde meis, urbique tuum largire parumper,

quem rogat, adventum, quam tu belloque fameque

depulsa terris iterum regnare dedisti.

390 splendida suscipiant alium te rostra Camillum,

ultorem videant servatoremque Quirites

et populus quem ductor ames : quibus Africa per te

nec prius auditas Rhodanus iam donat aristas,

ut mihi vel Massyla Ceres vel Gallica prosit

395 fertilitas messesque vehat nunc umidus Auster,

nunc Aquilo, cunctis ditescant horrea ventis.

Quae tunc Flaminiam stipabunt milia vulgi !

fallax o quotiens pulvis deludet amorem

suspensum, veniens omni dum crederis hora !

400 spectabunt cupidae matres, spargentur et omnes

flore viae, superet cum Pincia culmina consul

arduus, antiqui species Romana senatus.

Pompeiana dabunt quantos proscaenia plausus !

ad caelum quotiens vallis tibi Murcia ducet

405 nomen Aventino Pallanteoque recussum !

nunc te conspiciam castris, permitte, relictis

mox et cum genero trabeis visura secundis.”

Haec dum Roma refert, iam Fama loquacibus alis

pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos

410 festinare iubet proceres, nullique senectus,

non iter hibernis obstant nec flatibus Alpes :

vincit amor, meriti pridem clarique vetustis

fascibus ad socii properant et vindicis annum,

sic ubi fecunda reparavit morte iuventam

415 et patrios idem cineres collectaque portat

unguibus ossa piis Nilique ad litora tendens

unicus extreme Phoenix procedit ab Euro :

conveniunt aquilae cunctaeque ex orbe volucres,

ut Solis mirentur avem ; procul ignea lucet

420 ales, odorati redolent cui cinnama busti.

Nee minor in caelo chorus est ; exultat uterque

Theodosius divique tui ; Sol ipse quadrigis

vere coronatis dignum tibi praeparat annum.

Est ignota procul nostraeque impervia menti,

425 vix adeunda deis, annorum squalida mater,

inmensi spelunca aevi, quae tempora vasto

suppeditat revocatque sinu. complectitur antrum,

omnia qui placido consumit numine, serpens

perpetuumque viret squamis caudamque reductam

430 ore vorat tacito relegens exordia lapsu.

vestibuli custos vultu longaeva decoro

ante fores Natura sedet, cunctisque volantes

dependent membris animae. mansura verendus

scribit iura senex, numeros qui dividit astris

435 et cursus stabilesque moras, quibus omnia vivunt

ac pereunt fixis cum legibus. ille recenset,

incertum quid Martis iter certumque Tonantis

prospiciat mundo ; quid velox semita Lunae

pigraque Saturni ; quantum Cytherea sereno

440 curriculo Phoebique comes Cyllenius erret.

Illius ut magno Sol limine constitit antri,

occurrit Natura potens seniorque superbis

canitiem inclinat radiis. tum sponte reclusus

laxavit postes adamas, penetrale profundum

445 panditur et sedes aevique arcana patescunt.

hic habitant vario facies distincta metallo

saecula certa locis : illic glomerantur acna,

hic ferrata rigent, illic argentea candent.

eximia regione domus, contingere terris

450 difficilis, rutili stabat grex aureus anni :

quorum praecipuum pretioso corpore Titan

signandum Stilichone legit ; tunc imperat omncs

pone sequi dictisque simul compellat euntes :

“En, cui distulimus melioris saecla metalli,

455 consul adest. ite optati mortalibus anni,

ducite virtutes ; hominum florescite rursus

ingeniis hilares Baccho frugumque feraces.

non inter geminos Anguis glaciale Triones

sibilet, inmodico nec frigore saeviat Ursa.

460 non toto fremat ore 1 Leo, nec brachia Caneri

urat atrox aestas, madidae nec prodigus urnae

semina praerupto dissolvat Aquarius imbre.

Phrixeus roseo producat fertile cornu

ver Aries, pingues nec grandine tundat olivas

465 Scorpius ; autumni maturet germina Virgo,

lenior et gravidis adlatret Sirius uvis.”

Sic fatus croceis rorantes ignibus hortos

ingreditur vallemque suam, quam flammeus ambit

rivus et inriguis largum iubar ingerit herbis,

470 quas Solis pascuntur equi ; flagrantibus inde

caesariem sertis et lutea lora iubasque

subligat alipedum, gelidas hinc Lucifer ornat,

hinc Aurora comas iuxtaque adludit habenis

aureus et nomen praetendit consulis Annus :

475 inque novos iterum revoluto cardine cursus

scribunt aetheriis Stilichonem sidera fastis.