Liber Peristephanon — Sancti Romani Martyris contra Gentiles Dicta.1

Romane, Christi fortis adsertor Dei,

elinguis oris organum fautor move,

largire comptum carmen infantissimo,

fac ut tuarum mira laudum concinam,

5 nam scis et ipse posse mutos eloqui.

plectrum palati et faucium saevus tibi

tortor revulsit, nec tamen silentium

indixit ori quo fatebaris Deum.

vox veritatis testis extingui nequit,

10 nec si recisis palpitet meatibus.

sic noster haerens sermo lingua debili

balbutit et modis laborat absonis,

sed si superno rore respergas iecur

et spiritali lacte pectus inriges,

15 vox inpeditos rauca laxabit sonos.

evangelista scripsit ipsum talia

praecepta Messian dedisse apostolis:

‘nolite verba, cum sacramentum meum

erit canendum, providenter quaerere;

20 ego inparatis quae loquantur suggeram.’

sum mutus ipse, sed potens facundiae

mea lingua Christus luculente disseret.

ipse explicabit quos supremo spiritu

daemon tumultus, dum domatur, moverit,

25 furore pestis peior in novissimo.

sic vulneratus anguis ictu spiculi

ferrum remordet et dolore saevior

quassando pressis inmoratur dentibus,

hastile fixum sed manet profundius

30 nec cassa sentit morsuum pericula.

Galerius orbis forte Romanae statum

ductor regebat, ut refert antiquitas,

inmitis, atrox, asper, inplacabilis.

edicta late mundum in omnem miserat,

35 Christum negaret quisque mallet vivere.

haec ille serpens ore dictat regio,

qui mortuorum de sepulcris exiens

clamat: ‘quid ante tempus adventu cito

mea regna solvis? parce, Fili altissimi,

40 vel possidere corda porcorum iube.’

praefectus istis inminens negotiis

Asclepiades ire mandat milites

ecclesiasten usque de sacrariis

raptare plebem mancipandam vinculis

45 ni disciplinam Nazarenam respuat.

mox ipse templum cogitans inrumpere

et dissipare sancta sanctorum studens

armis profanus praeparabat inpiis

altaris aram funditus pessum dare

50 foresque et ipsas in ruinam solvere.

praecurrit index his repente cognitis

Romanus acris heros excellentiae,

venire in armis perduelles nuntiat

animos paventum praestruens hortatibus,

55 stent ut parati neve cedant turbini.

conspirat uno foederatus spiritu

grex Christianus, agmen inperterritum

matrum, virorum, parvulorum, virginum;

fixa et statuta est omnibus sententia

60 fidem tueri vel libenter emori.

refert repulsus miles ad subsellia

plebis rebellis esse Romanum ducem,

flagrare cunctos pervicaci audacia,

iugulos retectos obstinate opponere,

65 quo gloriosa morte fortes oppetant.

praeceps iubetur inde Romanus rapi

solusque ut incitator et fax omnium

pro contumaci plebe causam dicere,

it non resistens seque vinciri petit

70 flexas et ultro torquet in tergum manus.

amor coronae paene praevenit trucem

lictoris artem sponte nudas offerens

costas bisulcis exsecandas ungulis.

inrumpit altum limen et praeconibus

75 stupore mutis ipse tortorem trahit.

adstanti ob ora sic tyrannus incipit:

‘infame monstrum, vilis, intestabilis,

tu ventilator urbis et vulgi levis

procella mentes inquietas mobiles,

80 ne se inperita turba dedat legibus.

populare quiddam sub colore gloriae

inlitterata credidit frequentia,

ut se per aevum consecrandos autument,

si bella divis ceu gigantes inferant

85 victique flammis obruantur montium.

hoc tu parasti, pcrdite, spectaculum

cladis cruentae de necandis 1 civibus,

quos ut profanos inpiati et saeculi

reos necesse est te magistro interfici:

90 tu causa mortis, tu malorum signifer.

ni fallor, aequum est ut, quod auctor inprobus

tolerare multos conpulisti ut carnifex,

in te recurrat, proque tantis caedibus,

quae mox futurae, primus exitium luas,

95 feras et ipse quod ferendum suaseras.’

his ille contra reddit ore libero:

‘amplector, o praefecte, nec me subtraho,

ut pro fideli plebe solus inmoler,

dignus subire cuncta, si me consulis,

100 quaecumque vestra iusserit crudelitas.

intrare servis idolorum ac daemonum

sanctam salutis non licet nostrae domum,

ne polluatur purus orandi locus;

confido Sancto in Spiritu numquam tibi

105 dandum ut beatum limen attingas pede,

nisi forte noster factus in nostrum gregem

mereare sumi, quod Pater faxit Deus.’

incensus his Asclepiades iusserat

eviscerandum corpus eculeo eminus

110 pendere et uncis vinculisque crescere.

apparitores sed furenti suggerunt

illum vetusta nobilem prosapia

meritisque multis esse primum civium,

iubet amoveri noxialem stipitem,

115 plebeia clarum poena ne damnet virum.

tundatur, inquit, ‘terga crebris ictibus

plumboque cervix verberata extuberet.

persona quaeque conpetenter plectitur

magnique refert vilis an sit nobilis;

120 gradu reorum forma tormentis datur.’

pulsatus ergo martyr illa grandine

postquam inter ictus dixit hymnum plumbeos,

erectus infit: ‘absit ut me nobilem

sanguis parentum praestet aut lex curiae:

125 generosa Christi secta nobilitat viros.

si prima nostris quae sit incunabulis

origo textu stemmatis recenseas,

Dei parentis esse ab ore coepimus,

cui quisque servit, ille vere est nobilis:

130 patri rebellis invenitur degener.

honos deinde stemmati accedit novus

et splendor ingens ut magistratus venit,

si confitendi nominis testem probum

signent inusta ferri et ignis vulnera

135 et vim dolorum mors sequatur inclyta.

cave benignus esse perverse velis,

nec mi remissus leniter peperceris;

incumbe membris, tortor, ut sim nobilis,

his ampliatus si fruar successibus,

140 genus patris matrisque flocci fecero.

haec ipsa vestra dignitatum culmina

quid esse censes? nonne cursim transeunt

fasces, secures, sella, praetextae togae,

lictor, tribunal, et trecenta insignia

145 quibus tumetis, moxque detumescitis?

cum consulatum initis, ut vernae solent,

(pudet fateri) farre pullos pascitis;

aquila ex eburna sumit adrogantiam

gestator eius ac superbit beluae

150 inflatus osse, cui figura est alitis.

iam si sub aris ad sigillorum pedes

iaceatis infra sectilem quercum siti

quid esse vobis aestimem proiectius?

nudare plantas ante carpentum scio

155 proceres togatos matris Idaeae sacris.

lapis nigellus evehendus essedo

muliebris oris clausus argento sedet,

quem dum ad lavacrum praeeundo ducitis

pedes remotis atterentes calceis,

160 Almonis usque pervcnitis rivulum.

quid illa turpis pompa? nempe ignobiles

vos esse monstrat, cum luperci curritis.

quem servulorum non rear vilissimum,

nudus plateas si per omnes cursitans

165 pulset puellas verbere ictas ludicro?

miseret tuorum me sacrorum et principum

morumque, Roma, saeculi summum caput,

age explicemus, si placet, mysteria,

praefecte, vestra: iam necesse est audias,

170 nolis velisne, quid colatis sordium.

nec terret ista, qua tumes, vesania,

quod vultuosus, quod supinus, quod rigens

tormenta leti comminans asperi:

si me movere rebus ullis niteris,

175 ratione mecum, non furore, dimica.

iubes, relictis Patris et Christi sacris,

ut tecum adorem feminas mille ac mares,

deas deosque, deque sexu duplici

natos, nepotes, abnepotes editos

180 et tot stuprorum sordidam prosapiam.

nubunt puellae, saepe luduntur dolis,

amasionum comprimuntur fraudibus,

incesta fervent, furta moechorum calent,

fallit maritus, odit uxor paelicem,

185 deos catenae conligant adulteros.

ostende, quaeso, quas ad aras praecipis

vervece caeso fumet ut caespes meus?

Delphosne pergam? sed vetat palaestrici

corrupta ephebi fama, quem vester deus

190 effeminavit gymnadis licentia.

mox flevit inpuratus occisum gravi

disco et dicavit florulentum subcubam.

conductus idem pavit alienum pecus,

furem deinde perditi passus gregis

195 segnis bubulcus tela et ipsa perdidit.

an ad Cybebes ibo lucum pineum?

puer sed obstat gallus ob libidinem

per triste vulnus perque sectum dedecus

ab inpudicae tutus amplexu deae,

200 per multa Matri sacra plorandus spado.

sed, credo, magni limen amplectar Iovis,

qui si citetur legibus vestris reus,

laqueis minacis implicatus Iuliae

luat severam victus 1 et Scantiniam,

205 te cognitore dignus ire in carcerem.

quid? aureorum conditorem temporum

censes colendum? quem fugacem non negas

latuisse furtim dum reformidat malum;

quem si beate vivere audit Iuppiter,

210 plectat necesse est occulendi conscios.

quid inter aras dissidentum numinum

putas agendum? Martis indignabitur

offensa virtus si colatur Lemnius,

Iunonis iram sentiet quisque ut deum

215 signo aut sacello consecrarit Herculem.

dicis licenter haec poetas fingere,

sed sunt et ipsi talibus mysteriis

tecum dicati, quodque describunt, colunt,

tu cur piaclum tam libenter lectitas?

220 cur in theatris te vidente id plauditur?

cygnus stuprator peccat inter pulpita,

saltat Tonantem tauricornem ludius:

spectator horum pontifex summus sedes

ridesque et ipse, nec negando diluis,

225 cum fama tanti polluatur numinis.

cur tu, sacrate, per cachinnos solveris

cum se maritum fingit Alcmenae deus?

meretrix Adonem vulneratum scaenica

libidinoso plangit adfectu palam,

230 nec te lupanar Cypridis sanctae movet?

quid quod sub ipsis veritas signis patet,

formata in aere criminum vestigiis?

quid vult sigillum semper adfixum Iovi

avis ministrae? nempe velox armiger

235 leno, exoletum qui tyranno pertulit.

facem recincta veste praetendit Ceres:

cur, si deorum nemo rapuit virginem,

quam nocte quaerens mater errat pervigil?

fusos rotantem cernimus Tirynthium:

240 cur, si Neaerae non fuit ludibrio?

quid? rusticorum monstra detester deum,

Faunos, Priapos, fistularum praesides,

nymphas natantes incolasque aquatiles,

sitas sub alto, more ranarum, lacu,

245 divinitatis ius in algis vilibus?

ad haec colenda me vocas, censor bone?

potesne quidquam tale, si sanum sapis,

sanctum putare? nonne pulmonem movet

derisus istas intuens ineptias,

250 quas vinolentae somniis fingunt anus?

aut si quod usquam est vanitatis mysticae

nobis colendum est, ipse primus incipe:

promisce adora quidquid in terris sacri est,

deos Latinos et deos Aegyptios,

255 quis Roma libat, quis Canopus supplicat.

venerem precaris, conprecare et simiam.

placet sacratus aspis Aesculapii:

crocodillus, ibis et canis cur displicent?

adpone porris religiosas arulas,

260 venerare acerbum caepe, mordax allium.

fuliginosi ture placantur lares,

et respuuntur consecrata holuscula?

aut unde maior esse maiestas focis

quam nata in hortis sarculatis creditur?

265 si numen ollis, numen et porris inest.

sed pulchra res est forma in aere sculptilis.

quid inprecabor officinis Graeciae,

quae condiderunt gentibus stultis deos?

forceps Myronis, malleus Polycliti

270 natura vestrum est atque origo caelitum.

ars seminandis efficax erroribus,

barbam rigentem dum Iovis circumplicat,

dum defluentem leniter flectens comam

limat capillos et corymbos Liberi,

275 et dum Minervae pectus hydris asperat,

iniecit atram territis formidinem,

ut fulmen aeris ceu Tonantis horreant,

tremant venenum sibilantis Gorgonae,

putent ephebum post triumphos Indicos

280 ferire thyrso posse, cum sit ebrius.

tum quod Dianam molle succinctam vident,

venantis arcum pertimescunt virginis;

si forte vultum tristioris Herculis

liquore crispo massa finxit fusilis,

285 clavam minari, ni colatur, creditur.

iam quis paventum corda terror occupat

Iunonis iram si polite expresserit?

velut retortis intuens obtutibus

avertat ora de litantis hostia,

290 lapis severa fronte mentitur minas.

miror quod ipsum non sacrastis Mentorem,

nec templum et aras ipse Phidias habet,

fabri deorum vel parentes numinum,

qui si caminis institissent segnius,

295 non esset ullus Iuppiter conflatilis.

non erubescis, stulte, pago dedite,

te tanta semper perdidisse obsonia

quae dis ineptus obtulisti talibus,

quos trulla, pelvis, cantharus, sartagines,

300 fracta et liquata contulerunt vascula?

ignosco fatuis haec tamen vulgaribus,

quos lana terret discolora in stipite,

quos saepe falsus circulator decipit,

quibus omne sanctum est, quod pavendum rancidac

305 edentularum cantilenae suaserint.

vos eruditos miror et doctos viros,

perpensa vitae quos gubernat regula,

nescire vel divina vel mortalia

quo iure constent, quanta maiestas regat

310 quidquid creatum est, quae creavit omnia.

Deus perennis, res inaestimabilis,

non cogitando, non videndo clauditur,

excedit omnem mentis humanae modum

nec conprehendi visibus nostris valet,

315 extraque et intus inplet ac superfluit.

intemporalis, ante quam primus dies,

esse et fuisse semper unus obtinet;

lux ipse vera, veri et auctor luminis,

cum lumen esset, lumen effudit suum:

320 ex luce fulgor natus hic est Filius.

vis una Patris, vis et una est Filii

unusque, ab uno lumine splendor satus

pleno refulsit claritatis numine.

natura simplex pollet unius Dei,

325 et quidquid usquam est una virtus condidit,

caelum solumque, vim marini gurgitis,

globos dierum noctiumque praesides,

ventos, procellas, fulgura, imbres, nubila,

septemtriones, Hesperos, aestus, nives,

330 fontes, pruinas et metalla et flumina,

praerupta, plana, montium convallia,

feras, volucres, reptiles, natatiles,

iumenta, pecua, subiugales, beluas,

flores, frutecta, germina, herbas, arbores,

335 quae sunt odori, quaeque vernant esui.

haec non labore et arte molitus Deus

sed iussione, quam potestas protulit,

mandavit esse; facta sunt quae non erant,

Verbo creavit omniformem machinam;

340 virtus paterna semper in verbo fuit.

cognostis ipsum: nunc colendi agnoscite

ritum modumque, quale sit templi genus,

quae dedicari sanxerit donaria,

quae vota poscat, quos sacerdotes velit,

345 quod mandet illic nectar inmolarier.

aedem sibi ipse mente in hominis condidit

vivam, serenam, sensualem, flabilem,

solvi incapacem posse, nec destructilem,

pulchram, venustam, praeminentem culmine,

350 discriminatis inlitam coloribus.

illic sacerdos stat sacrato in limine,

foresque primas virgo custodit Fides

innexa crines vinculis regalibus;

poscit litari victimas Christo et Patri

355 quas scit placere, candidatas, simplices:

frontis pudorem, cordis innocentiam,

pacis quietem, castitatem corporis,

Dei timorem, regulam scientiae,

ieiuniorum parcitatem sobriam,

360 spem non iacentem, semper et largam manum.

ex his amoenus hostiis surgit vapor

vincens odorem balsami, turis, croci,

auras madentes Persicorum aromatum.

sublatus inde caelum adusque tollitur

365 et prosperatum dulce delectat Deum.

hanc disciplinam quisquis infensus vetat,

vetat probatum vivere et sanctum sequi,

vetat vigorem mentis alte intendere,

nostrique acumen ignis ad terram vocat,

370 nec excitari vim sinit prudentiae.

o mersa limo caecitas gentilium!

o carnulenta nationum pectora!

o spissus error! o tenebrosum genus

terris amicum, deditum cadaveri,

375 subiecta semper intuens, numquam supra!

furorne summus ultima et dementia est

deos putare, qui creantur nuptiis,

rem spiritalem terrulente quaerere,

elementa mundi consecrare altaribus,

380 id quod creatum est conditorem credere,

deasceato supplicare stipiti,

verris cruore scripta saxa spargere,

aras ofellis obsecrare bubulis,

homines fuisse cum scias, quos consecras,

385 urnas reorum morticinas lambere?

desiste, iudex saeculi, tantum nefas

viris iubere fortibusque et liberis,

nil est amore veritatis celsius.

Dei perennis nomen adserentibus

390 nihil pavori est, mors et ipsa subiacet.’

dudum coquebat disserente martyre

Asclepiades intus iram subdolam

stomachatus alto felle, dum longum silet

bilemque tectis concipit praecordiis;

395 tandem latentis vim furoris evomit:

‘pro Iuppiter! quid est quod ex hoc audio?

stat inter aras et deorum imagines

et, quod fateri cogor, in medio foro

tacente memet, ac perorat perditus,

400 quidquid sacrorum est ore foedans inpio.

o fas priorum! moris o prisci status!

inventa regum pro salute publica

Pompiliorum nostra carpunt saecula,

quis hos sophistas error invexit novus,

405 qui non colendos esse divos disputent?

nunc dogma nobis Christianum nascitur

post evolutos mille demum consules

ab urbe Roma, ne retexam Nestoras.

quidquid novellum surgit, olim non fuit.

410 vis summa rerum nosse? Pyrrham consule.

ubi iste vester tunc erat summus Deus,

divum favore cum puer Mavortius

fundaret arcem septicollem Romulus?

quod Roma pollet auspicato condita,

415 Iovi Statori debet et dis ceteris.

hoc sanctum ab aevo est, hoc ab atavis traditum:

placanda nobis pro triumphis principis

delubra, faustus ut secundet gloriam

procinctus, utque subiugatis hostibus

420 ductor quietum frenet orbem legibus.

accingere ergo, quisquis es, nequissime,

pro principali rite nobiscum deos

orare vita vel, quod hostem publicum

pati necesse est, solve poenam sanguine,

425 sprevisse templa respuisse est principem.’

tunc ille: ‘numquam pro salute et maximis

fortissimisque principis cohortibus

aliter precabor quam fidele ut militent

Christique lymphis ut renascantur Patri,

430 capiant et ipsum caelitus Paraclitum,

ut idolorum respuant caliginem,

cernant ut illud lumen aeternae spei

non suculentis influens obtutibus

nec corporales per fenestras emicans,

435 puris sed intus quod relucet mentibus.

pupilla carnis crassa crassum perspicit,

et res caduca quod resolvendum est videt:

liquidis videndis aptus est animae liquor;

natura fervens sola ferventissimae

440 divinitatis vim coruscantem capit.

hoc opto lumen imperator noverit

tuus meusque, si velit fieri meus;

nam si resistit Christiano nomini,

meus ille talis imperator non erit:

445 scelus iubenti, crede, numquam serviam.’

statis, ministri? clamitans iudex ait,

‘statis manusque continetis vindices?

non rupta sulcis dissecatis viscera,

animam nec intus abditam rimamini,

450 erumpit unde vox profana in principem?’

scindunt utrumque milites taeterrima

mucrone hiulco pensilis latus viri,

sulcant per artus longa tractim vulnera,

obliqua rectis, recta transversis secant,

455 et iam refectis pectus albet ossibus.

nitendo anhelant, diffluunt sudoribus,

cum sit quietus heros in quem saeviunt.

haec inter addit sponte Romanus loqui:

‘si quaeris, o praefecte, verum noscere,

460 hoc omne, quidquid lancinamur, non dolet.

dolet quod error pectori insedit tuo,

populos quod istos perditos 1 tecum trahis.

currunt frequentes undique ad spectaculum,

gentile vulgus, heu, gemenda corpora,

465 crudumque nostrae sortis exemplum tremunt.

audite cuncti: clamo longe ac praedico,

emitto vocem de catasta celsior:

Christus paternae gloriae splendor, Deus,

rerum creator, noster idem particeps

470 spondet salutem perpetem credentibus,

animae salutem, sola quae non occidit

sed iuge durans dispares casus subit;

aut luce fulget aut tenebris mergitur;

Christum secuta Patris intrat gloriam,

475 disiuncta Christo mancipatur Tartaro.

curanda mercis qualitas, quaenam mihi

contingat olim perpetis substantiae;

nam membra parvi pendo quo pacto cadant,

casura certe lege naturae suae.

480 instat ruina; quod resolvendum est, ruat.

nec distat, ignis et fidiculae saeviant,

an corpus aegrum languor asper torqueat,

cum saepe morbos maior armet saevitas. 1

non ungularum tanta vis latus fodit

485 mucrone quanto dira pulsat pleurisis,

nec sic inusta lamminis ardet cutis,

ut febris atro felle venas exedit

vel summa pellis ignis obductus coquit

papulasque fervor aestuosus excitat:

490 credas cremari stridulis cauteribus.

miserum putatis, quod retortis pendeo

extentus ulnis, quod revelluntur pedes,

conpago nervis quod sonat crepantibus:

sic eiulantes ossa clamant dividi,

495 nodosa torquet quos podagra et artrisis.

horretis omnes hasce carnificum manus,

num mitiores sunt manus medentium,

laniena quando saevit Hippocratica?

vivum secatur viscus et recens cruor

500 scalpella tinguit dum putredo abraditur.

putate ferrum triste chirurgos meis

inferre costis, quod secat salubriter,

non est amarum quo reformatur salus:

videntur isti carpere artus tabidos,

505 sed dant medellam rebus intus vividis.

quis nescit autem quanta corruptela sit

contaminatae carnis ac solubilis?

sordet, tumescit, liquitur, foetet, dolet,

inflatur ira, solvitur libidine,

510 plerumque felle tincta livores trahit.

aurum regestum nonne carni adquiritur?

inlusa vestis, gemma, bombyx, purpura

in carnis usum mille quaeruntur dolis,

luxus vorandi carnis arvinam fovet,

515 carnis voluptas omne per nefas ruit.

medere, quaeso, carnifex, tantis malis,

concide, carpe fomitem peccaminum,

fac ut resecto debilis carnis situ

dolore ab omni mens supersit libera

520 nec gestet ultra quod tyrannus amputet.

nec terrearis turba circumstantium:

hoc perdo solum quod peribit omnibus,

regi, clienti, pauperique et diviti;

sic vernularum, sic senatorum caro

525 tabescit imo cum sepulcro condita est.

iactura vilis mordet et damnum leve

si, quo carendum est, perdere extimescimus:

cur, quod necesse est, non voluntas occupat?

natura cur non vertit in rem gloriae?

530 legale damnum deputemus praemiis.

sed praemiorum forma quae sit fortibus

videamus, illa nempe quae numquam perit,

caelo refusus subvolabit spiritus,

Dei parentis perfruetur lumine

535 regnante Christo stans in arce regia.

quandoque caelum ceu liber plicabitur,

cadet rotati solis in terram globus,

spheram ruina menstrualem destruet;

Deus superstes solus et iusti simul

540 cum sempiternis permanebunt angelis.

contemne praesens utile, o prudens homo,

quod terminandum, quod relinquendum est tibi;

omitte corpus, rem sepulcri et funeris;

tende ad futuram gloriam, perge ad Deum;

545 agnosce qui sis, vince mundum et saeculum.’

vixdum elocutus martyr hanc peregerat

orationem, cum furens interserit

Asclepiades: ‘vertat ictum carnifex

in os loquentis, inque maxillas manum

550 sulcosque acutos et fidiculas transferat.

verbositatis ipse rumpatur locus,

scaturrientes perdat ut loquacitas

sermonis auras perforatis follibus,

quibus sonandi nulla lex ponit modum;

555 ipsa et loquentis verba torqueri volo.’

inplet iubentis dicta lictor inpius;

charaxat ambas ungulis scribentibus

genas, cruentis et secat faciem notis,

hirsuta barbis solvitur carptim cutis,

560 et mentum adusque vultus omnis scinditur.

martyr fluentem fatur inter sanguinem:

‘grates tibi, o praefecte, magnas debeo,

quod multa pandens ora iam Christum loquor,

artabat ampli nominis praeconium

565 meatus unus, inpar ad laudes Dei.

rimas patentes invenit vox edita

multisque fusa rictibus reddit sonos

hinc inde plures, et profatur undique

Christi Patrisque sempiternam gloriam,

570 tot ecce laudant ora quot sunt vulnera.’

tali repressus cognitor constantia

cessare poenam praecipit, tunc sic ait:

‘per solis ignes iuro, qui nostros dies

reciprocatis administrat circulis,

575 cuius recursu lux et annus ducitur,

ignes parandos iam tibi tristis rogi,

qui fine digno corpus istud devorent,

quod perseverans tam resistit nequiter

sacris vetustis, nec dolorum spiculis

580 victum fatiscit, fitque poenis fortius.

quis hunc rigorem pectori iniecit stupor?

mens obstinata est, corpus omne obcalluit,

tantus novelli dogmatis regnat furor:

hic nempe vester Christus haud olim fuit,

585 quem tu fateris ipse suffixum cruci.’

haec illa crux est omnium nostrum salus,

Romanus inquit: ‘hominis haec redemptio est.

scio incapacem te sacramenti, inpie,

non posse caecis sensibus mysterium

590 haurire nostrum: nil diurnum nox capit.

tamen in tenebris proferam claram facem,

sanus videbit, lippus oculos obteget.

' removete lumen,' dicet insanabilis;

' iniuriosa est nil videnti claritas.'

595 audi, profane, quod gravatus oderis.

regem perennem rex perennis protulit

in se manentem nec minorem tempore,

quia tempus illum non tenet; nam fons retro

exordiorum est et dierum et temporum,

600 ex Patre Christus: hoc Pater, quod Filius.

hic se videndum praestitit mortalibus,

mortale corpus sumpsit inmortalitas,

ut, dum caducum portat aeternus Deus,

transire nostrum posset ad caelestia:

605 homo est peremptus et resurrexit Deus.

congressa mors est membra gestanti Deo;

dum nostra temptat, cessit inmortalibus.

stultum putatis hoc, sophistae saeculi;

sed stulta mundi summus elegit Pater,

610 ut stultus esset saeculi prudens Dei.

antiquitatem Romuli et Mavortiam

lupam renarras, primum et omen vulturum.

si res novellas respuis, nil tam recens:

vix mille fastis inplet hanc aetatulam

615 cursus dierum conditore ab augure.

sescenta possum regna pridem condita

proferre toto in orbe, si sit otium,

multo ante clara quam capellam Gnosiam

suxisse fertur Iuppiter, Martis pater,

620 sed illa non sunt, haec et olim non erunt.

crux ista Christi, quam novellam dicitis,

nascente mundo factus ut primum est homo,

expressa signis, expedita est litteris:

adventus eius mille per miracula

625 praenuntiatus ore vatum consono.

reges, prophetae, iudicesque et principes

virtute, bellis, cultibus, sacris, stilo

non destiterunt pingere formam crucis,

crux praenotata, crux adumbrata est prius,

630 crucem vetusta conbiberunt saecula.

tandem refectis vocibus propheticis

aetate nostra conprobata antiquitas

coram refulsit ore conspicabili,

ne fluctuaret veritas dubia fide,

635 si non pateret teste visu comminus.

hinc nos et ipsum non perire credimus

corpus, sepulcro quod vorandum traditur,

quia Christus in se mortuum corpus cruci

secum excitatum vexit ad solium Patris,

640 viamque cunctis ad resurgendum dedit.

crux illa nostra est, nos patibulum ascendimus,

nobis peremptus Christus et nobis Deus

Christus reversus, ipse qui moriens homo est,

natura duplex: moritur et mortem domat,

645 reditque in illud quod perire nesciat.

dixisse pauca sit satis de mysticis

nostrae salutis deque processu spei.

iam iam silebo: margaritas spargere

Christi vetamur inter inmundos sues,

650 lutulenta sanctum ne ferant animalia.

sed quia profunda non licet luctarier

ratione tecum, consulamus proxima:

interrogetur ipsa naturalium

simplex sine arte sensuum sententia:

655 fuci inperitus fac ut adsit arbiter.

da septuennem circiter puerum aut minus,

qui sit favoris liber et non oderit

quemquam nec ullum mentis in vitium cadat,

periclitemur quid recens infantia

660 dicat sequendum, quid novus sapiat vigor.’

hanc ille sancti martyris vocem libens

amplexus unum de caterva infantium

parvum nec olim lacte depulsum capi

captumque adesse praecipit. quidvis roga,

665 inquit, sequamur quod probant pusio.

Romanus ardens experiri innoxiam

laetantis oris indolem filiole, ait,

‘dic, quid videtur esse verum et congruens,

unumne Christum colere et in Christo Patrem,

670 an conprecari mille formarum deos?’

adrisit infans nec moratus rettulit:

‘est quidquid illud, quod ferunt homines Deum,

unum esse oportet et quod uni est unicum,

cum Christus hoc sit, Christus est verus Deus.

675 genera deorum multa nec pueri putant.’

stupuit tyrannus sub pudore fluctuans;

nec vim decebat innocenti aetatulae

inferre leges, nec loquenti talia

furor sinebat efferatus parcere.

680 quis auctor, inquit, vocis est huius tibi?

respondit ille: ‘mater, et matri Deus.

illa ex parente Spiritu docta inbibit

quo me inter ipsa pasceret cunabula;

ego, ut gemellis uberum de fontibus

685 lac parvus hausi, Christum et hausi credere.’

ergo ipsa mater adsit, exclamat, cedo,

Asclepiades; ‘disciplinae et exitum

tristem suae magistra spectet inpia,

male eruditi torqueatur funere

690 infantis orba, quemque corrupit fleat.

absit ministros vilis ut muliercula

nostros fatiget: quantulus autem dolor

vexabit artus mortis auxilio brevis!

oculi parentis punientur acrius

695 quam si cruentae membra carpant ungulae.’

vix haec profatus pusionem praecipit

sublime tollant et manu pulsent nates,

mox et remota veste virgis verberent

tenerumque duris ictibus tergum secent,

700 plus unde lactis quam cruoris defluat.

quae cautis illud perpeti spectaculum,

quis ferre possit aeris aut ferri rigor?

inpacta quotiens corpus attigerat salix,

tenui rubebant sanguine uda vimina,

705 quem plaga flerat roscidis livoribus.

ferunt minaces verberantium genas

inlacrimasse sponte dimanantibus

guttis per ora barbarum frementia,

scribas et ipsos et coronam plebium

710 proceresque siccis non stetisse visibus.

at sola mater hisce lamentis caret,

soli sereno frons renidet gaudio;

stat in piorum corde pietas fortior

amore Christi contumax doloribus

715 firmatque sensum mollis indulgentiae.

sitire sese parvus exclamaverat: '

animae aestuantis ardor in cruciatibus

hoc exigebat, lymphae ut haustum posceret:

quem torva mater eminus triste intuens

720 vultu et severis vocibus sic increpat:

‘puto inbecillo, nate, turbaris metu

et te doloris horror adflictum domat,

non hanc meorum viscerum stirpem fore

Deo spopondi, non in hanc spem gloriae

725 te procreavi, cedere ut leto scias.

aquam bibendam postulas, cum sit tibi

fons ille vivus praesto, qui semper fluit

et cuncta solus inrigat viventia,

intus forisque spiritum et corpus simul,

730 aeternitatem largiens potantibus.

venies ad illud mox fluentum, si modo

animo ac medullis solus ardor aestuet

videre Christum, quod semel potum adfatim

sic sedat omnem pectoris flagrantiam

735 vita ut beata iam sitire nesciat.

hic, hic bibendus, nate, nunc tibi est calix,

mille in Bethleem quem biberunt parvuli:

oblita lactis et papillarum inmemor

aetas amaris, mox deinde dulcibus

740 refecta poclis mella sumpsit sanguinis.

exemplum ad istud nitere, o fortis puer,

generosa prolis, matris et potentia,

omnes capaces esse virtutum Pater

mandavit annos, neminem excepit diem,

745 ipsis triumphos adnuens vagitibus.

scis, saepe dixi, cum docenti adluderes

et garrulorum signa verborum dares,

Isaac fuisse parvulum patri unicum,

qui, cum inmolandus aram et ensem cerneret,

750 ultro sacranti colla praebuerit seni.

narravi et illud nobile ac memorabile

certamen, una matre quod septem editi

gessere pueri, sed tamen factis viri,

hortante eadem matre in ancipiti exitu

755 poenae et coronae sanguini ut ne parcerent.

videbat ipsos apparatus funerum

praesens suorum nec movebatur parens

laetata quotiens aut olivo stridula

sartago frixum torruisset puberem

760 dira aut cremasset lamminarum inpressio.

comam cutemque verticis revulserat

a fronte tortor, nuda testa ut tegmine

cervicem adusque dehonestarct caput;

clamabat illa: ' patere; gemmis vestiet

765 apicem hunc corona regio ex diademate.'

linguam tyrannus amputari iusserat

uni ex ephebis; mater aiebat: ' satis

iam parta nobis gloria est; pars optima

Deo inmolatur ecce nostri corporis;

770 digna est fidelis lingua quae sit hostia.

interpres animi, enuntiatrix sensuum,

cordis ministra, praeco operti pectoris,

prima offeratur in sacramentum necis

et sit redemptrix prima membrorum omnium;

775 ducem dicatam mox sequentur cetera.'

his Maccabeos incitans stimulis parens

hostem subegit subiugatum septies,

quot feta natis, tot triumphis inclyta;

me partus unus ut feracem gloriae,

780 mea vita, praestet, in tua est situm manu.

per huius alvi fida conceptacula,

per hospitalem mense bis quino larem,

si dulce nostri pectoris nectar tibi,

si molle gremium, grata si crepundia,

785 persiste et horum munerum auctorem adsere.

quanam arte nobis vivere intus coeperis,

nihilumque et illud, unde corpus, nescio;

novit animator solus et factor tui.

inpendere ipsi, cuius ortus munere es;

790 bene in datorem quod dedit refuderis.’

talia canente matre iam laetus puer

virgas strepentes et dolorem verberum

ridebat. hic tum cognitor pronuntiat:

‘claudatur infans carcere et tanti mali

795 Romanus auctor torqueatur acrius.’

illum recentes per cicatricum vias

denuo exarabant, quaque acutum traxerant

paulo ante ferrum, mox recrudescentibus

plagis apertas persequebantur notas,

800 quos iam superbus victor ignavos vocat.

‘o non virile robur, o molles manus!

unam labantis dissipare tam diu

vos non potesse fabricam corpusculi!

vix iam cohaeret, nec tamen penitus cadit,

805 vincens lacertos dexterarum inertium.

citius cadaver dentibus carpunt canes,

longeque morsus vulturum efficacior

ad devorandas carnis offas mortuae,

languetis inbelli fame ac fatiscitis,

810 gula est ferina, sed socors edacitas.’

exarsit istis turbida ira iudicis

seque in supremam concitat sententiam:

‘si te morarum paenitet, finem citum

subeas licebit: ignibus vorabere

815 damnatus et favilla iam tenuis fies.’

abiens at ille, cum foro abriperent virum

truces ministri, pone respectans ait:

‘appello ab ista, perfide, ad Christum meum

crudelitate, non metu mortis tremens,

820 sed ut probetur esse nil quod iudicas.’

quid differo, inquit ille, ‘utrosque perdere,

puerum ac magistrum, conplices sectae inpiae?

gladius recidat vile vix hominis caput

infantis, istum flamma vindex concremet,

825 sit his sub uno fine dispar exitus.’

perventum ad ipsum caedis inplendae locum,

natum gerebat mater amplexu et sinu,

ut primitivum crederes fetum geri

Deo offerendum sancti Abelis ferculo,

830 lectum ex ovili, puriorem ceteris.

puerum poposcit carnifex, mater dedit,

nec inmorata est fletibus, tantum osculum

inpressit unum: vale, ait, ‘dulcissime,

et cum beatus regna Christi intraveris,

835 memento matris, iam patrone ex filio.’

dixit: deinde dum ferit cerviculam

percussor ense, docta mulier psallere

hymnum canebat carminis Davitici:

' pretiosa sancti mors sub aspectu Dei,

840 tuus ille servus, prolis ancillae tuae.'

talia retexens explicabat pallium

manusque tendebat sub ictu et sanguine,

venarum ut undam profluam manantium

et palpitantis oris exciperet globum:

845 excepit, et caro adplicavit pectori.

at parte campi ex altera inmanem pyram

texebat ustor fumidus pinu arida,

sarmenta mixtim subdita et faeni struem

spargens liquato rore ferventis picis,

850 quo flamma pastu cresceret ferocius.

et iam retortis bracchiis furca eminus

Romanus actus ingerebatur rogo:

scio, inquit ille, ‘non futurum ut concremer,

nec passionis hoc genus datum est mihi,

855 et restat ingens quod fiat miraculum.’

haec eius orsa sequitur inmensus fragor

nubis ruentis, nimbus undatim nigro

praeceps aquarum flumine ignes obruit.

aiunt olivo semiconbustas faces,

860 sed vincit imber iam madentem fomitem.

trepidare taeter carnifex rebus novis

turbatus, et qua posset arte insistere,

versare torres cum favillis umidis,

prunas maniplis confovere stuppeis '

865 et semen ignis inter undas quaerere.

quod cum tumenti nuntiatum iudici,

commovit 1 iram fellis inplacabilis:

‘quousque tandem summus hic nobis magus

inludet,’ inquit, ‘Thessalorum carmine

870 poenam peritus vertere in ludibrium?

fortasse cervix, si secandam iussero

flecti sub ensem, non patebit vulneri:

vel amputatum plaga collum dividens

rursus coibit ac reglutinabitur,

875 umerisque vertex eminebit additus.

temptemus igitur ante partem quampiam

truncare ferro corporis superstitis,

ne morte simpla criminosus multiplex

cadat vel una perfidus caede oppetat:

880 quot membra gestat, tot modis pereat volo.

libet experiri, Lerna sicut traditur,

utrum renatis pullulascat artubus,

ac se inminuti corporis damnis novum

instauret: ipse praesto erit tunc Hercules

885 hydrina suetus ustuire vulnera.

iam nunc secandi doctus adsit artifex,

qui cuncta norit viscerum confinia

vel nexa nervis disparare vincula.

date hunc, revulsis qui medetur ossibus

890 aut fracta nodis sarciens conpaginat.

linguam priorem detrahat radicitus,

quae corpore omni sola vivit nequior;

illa et procaci pessima in nostros deos

invecta motu fas profanavit vetus,

895 audax et ipsi non pepercit principi.’

Aristo quidam medicus accitus venit,

proferre linguam praecipit: profert statim

martyr retectam, pandit ima et faucium;

ille et palatum tractat et digito exitum

900 vocis pererrans vulneri explorat locum.

linguam deinde longe ab ore protrahens

scalpellum in usque guttur insertans agit.

illo secante fila sensim singula

numquam momordit martyr aut os dentibus

905 conpressit artis nec cruorem sorbuit.

inmotus et patente rictu constitit

dum sanguis extra defluit scaturriens;

perfusa pulcher menta russo stemmate

fert et cruenti pectoris spectat decus

910 fruiturque et ostro vestis ut iam regiae.

praefectus ergo ratus elinguem virum

cogi ad sacrandum posse, cum verbis carens

nil in deorum blateraret dedecus,

iubet reduci iam tacentem ac debilem

915 multo loquentis turbine olim territus.

reponit aras ad tribunal denuo

et tus et ignem vividum in carbonibus

taurina et exta vel suilla abdomina:

ingressus ille, ut hos paratus perspicit,

920 insufflat, ipsos ceu videret daemonas.

inridet hoc Asclepiades laetior,

addit deinde: ‘numquid inclementius,

sicut solebas, es paratus dicere?

effare quidvis ac perora et dissere.

925 permitto vocem libere ut exerceas.’

Romanus alto corde suspirans diu

gemitu querellam traxit et sic orsus est:

‘Christum loquenti lingua numquam defuit,

nec verba quaeras quo regantur organo,

930 cum praedicatur ipse verborum dator.

qui fecit ut vis vocis expressa intimo

pulmone et oris torta sub testudine

nunc ex palato det repercussos sonos,

nunc temperetur dentium de pectine,

935 sitque his agendis lingua plectrum mobile,

si mandet idem faucium sic fistulas

spirare flatu concinentes consono

ut verba in ipsis explicent meatibus,

vel exitu oris cymbalis profarier

940 nunc pressa parce labra, nunc hiantia,

dubitasne verti posse naturae statum,

cui facta forma est, qualis esset primitus?

hanc nempe factor vertere, ut libet, potest

positasque leges texere ac retexere,

945 linguam loquella ne ministram postulet.

vis scire nostri numinis potentiam?

fluctus liquentis aequoris pressit pede:

natura fluxa ac tenuis in solidum coit,

quam dispar illis legibus quis condita est!

950 solet natatus ferre, fert vestigia.

habet usitatum munus hoc divinitas

quae vera nobis colitur in Christo et Patre,

mutis loquellam, percitum claudis gradum,

surdis fruendam reddere audientiam,

955 donare caecis lucis insuetae diem.

haec si quis amens fabulosa existimat,

vel ipse tute si parum fidelia

rebare pridem, vera cognoscas licet:

habes loquentem, cuius amputaveras

960 linguam: probatis cede iam miraculis.’

horror stupentem persecutorem subit

timorque et ira pectus in caliginem

vertere; nescit vigilet anne somniet,

miratur haerens quod sit ostenti genus,

965 formido frangit, armat indignatio.

nec vim domare mentis effrenae potest,

nec quo furoris tela vertat invenit,

postremo medicum saevus insontem iubet

reum citari; nundinatum hunc arguit

970 mercede certa pactus ut conluderet:

aut ferrum in ore nil agens et inritum

versasse frustra seu retunsis tactibus

aut arte quadam vulnus inlatum breve,

quod sauciata parte linguam laederet

975 nervos nec omnes usquequaque abscideret.

manere salvam vocis harmoniam probe

non posse, inani concavo verba exprimi,

quae concrepare ligula moderatrix facit,

esto ut resultet spiritus vacuo specu,

980 echo sed extat inde, non oratio.

veris refutat medicus hanc calumniam:

‘scrutare vel tu nunc latebras faucium,

intraque dentes curiosum pollicem

circumfer, haustus vel patentes inspice,

985 lateatne quidquam quod regat spiramina.

quamquam forassem forte si puncto levi

tenuive linguam contigissem vulnere,

titubante plectro fatus esset debilis,

nam cum magistra vocis in vitium cadit,

990 usus necesse est et loquendi intercidat.

fiat periclum, si placet, cuiusmodi

edat querellam quadrupes lingua eruta,

elinguis et quem porca grunnitum strepat;

cui vox fragosa, clamor est inconditus,

995 probabo mutam nil sonare stridulum.

testor salutem principis me simplici

functum secantis arte, iudex optime,

servisse iussis absque fraude publicis,

sciat hic quis illi verba suggillet deus:

1000 ego unde mutus sit disertus nescio.’

his sese Aristo purgat, at contra inpium

nil haec latronem Christianorum movent;

magis magisque fertur in vesaniam,

quaerit alienus sanguis ille asperserit

1005 virum, suone fluxerit de vulnere.

respondit his Romanus: ‘eccum, praesto sum:

meus iste sanguis verus est, non bubulus.

agnoscis illum quem loquor, miserrimc

pagane, vestri sanguinem sacrum bovis,

1010 cuius litata caede permadescitis?

summus sacerdos nempe sub terram scrobe

acta in profundum consecrandus mergitur,

mire infulatus, festa vittis tempora

nectens, corona tum repexus aurea,

1015 cinctu Gabino sericam fultus togam.

tabulis superne strata texunt pulpita

rimosa rari pegmatis conpagibus,

scindunt subinde vel terebrant aream

crebroque lignum perforant acumine,

1020 pateat minutis ut frequens hiatibus.

huc taurus ingens fronte torva et hispida

sertis revinctus aut per armos floreis

aut inpeditis cornibus deducitur,

nec non et auro frons coruscat hostiae,

1025 saetasque fulgor brattealis inficit.

hic ut statuta est inmolanda belua,

pectus sacrato dividunt venabulo;

eructat amplum vulnus undam sanguinis

ferventis, inque texta pontis subditi

1030 fundit vaporum flumen et late aestuat.

tum per frequentes mille rimarum vias

inlapsus imber tabidum rorem pluit,

defossus intus quem sacerdos excipit

guttas ad omnes turpe subiectans caput

1035 et veste et omni putrefactus corpore.

quin os supinat, obvias offert genas,

supponit aures, labra, nares obicit,

oculos et ipsos perluit liquoribus,

nec iam palato parcit et linguam rigat,

1040 donec cruorem totus atrum conbibat.

postquam cadaver sanguine egesto rigens

conpage ab illa flamines retraxerint

procedit inde pontifex visu horridus,

ostentat udum verticem, barbam gravem,

1045 vittas madentes atque amictus ebrios.

hunc inquinatum talibus contagiis,

tabo recentis sordidum piaculi,

omnes salutant atque adorant eminus,

vilis quod illum sanguis et bos mortuus

1050 foedis latentem sub cavernis laverint.

addamus illam, vis, hecatomben tuam,

centena ferro cum cadunt animalia,

variaque abundans caede restagnat cruor,

vix ut cruentis augures natatibus

1055 possint meare per profundum sanguinis?

sed quid macellum pingue pulvinarium,

quid maximorum lancinatores gregum

eviscerata carne crudos criminor?

sunt sacra quando vosmet ipsi exciditis,

1060 votivus et cum membra detruncat dolor.

cultrum in lacertos exerit fanaticus

sectisque Matrem bracchiis placat deam,

furere ac rotari ius putatur mysticum;

parca ad secandum dextra fertur inpia,

1065 caelum meretur vulnerum crudelitas.

ast hic metenda dedicat genitalia,

numen reciso mitigans ab inguine

offert pudendum semivir donum deae:

illam revulsa masculini germinis

1070 vena effluenti pascit auctam sanguine.

uterque sexus sanctitati displicet,

medium retentat inter alternum genus,

mas esse cessat ille, nec fit femina,

felix deorum mater inberbes sibi

1075 parat ministros levibus 1 novaculis.

quid, cum sacrandus accipit sphragitidas?

acus minutas ingerunt fornacibus,

his membra pergunt urere, ut igniverint;

quamcumque partem corporis fervens nota

1080 stigmarit, hanc sic consecratam praedicant.

functum deinde cum reliquit spiritus

et ad sepulcrum pompa fertur funeris,

partes per ipsas inprimuntur bratteae;

insignis auri lammina obducit cutem,

1085 tegitur metallo, quod perustum est ignibus.

has ferre poenas cogitur gentilitas,

hac di coercent lege cultores suos:

sic daemon ipse ludit hos quos ceperit,

docet execrandas ferre contumelias,

1090 tormenta inuri mandat infelicibus.

at noster iste sanguis ex vestra fluit

crudelitate, vos tyrannide inpia

exulceratis innocentum corpora,

si vos sinatis, incruente vivimus,

1095 at si cruente puniamur, vincimus.

sed iam silebo; finis instat debitus,

finis malorum, passionis gloria;

iam non licebit, inprobe, ut licuit modo,

torquere nostra vel secare viscera;

1100 cedas necesse est victus et iam desinas.’

cessabit equidem tortor et sector dehinc,

iudex minatur ‘sed peremptoris manus

succedet illis, strangulatrix faucium;

aliter silere nescit oris garruli

1105 vox inquieta, quam tubam si fregero.’

dixit, foroque protrahi iussit virum,

trudi in tenebras noxialis careeris;

elidit illic fune collum martyris

lictor nefandus, sic peracta est passio;

1110 anima absoluta vinculis caelum petit.

gesta intimasse cuncta fertur principi

praefectus addens ordinem voluminum

seriemque tantae digerens tragoediae:

laetatus omne crimen in fasces refert

1115 suum tyrannus chartulis vivacibus.

illas sed aetas conficit diutina,

fuligo fuseat, pulvis obducit situ,

carpit senectus aut ruinis obruit:

inscripta Christo pagina inmortalis est,

1120 nec obsolescit ullus in caelis apex.

excepit adstans angelus coram Deo

et quae loeutus martyr et quae pertulit,

nec verba solum disserentis condidit,

sed ipsa pingens vulnera expressit stilo

1125 laterum, genarum pectorisque et faucium.

omnis notata est sanguinis dimensio,

ut quamque plagam sulcus exaraverit,

altam, patentem, proximam, longam, brevem,

quae vis doloris, quive segmenti modus;

1130 guttam cruoris ille nullam perdidit.

hic in regestis est liber caelestibus,

monumenta servans laudis indelebilis,

relegendus olim sempiterno iudici,

libramine aequo qui malorum pondera

1135 et praemiorum conparabit copias.

vellem sinister inter haedorum greges,

ut sum futurus, eminus dinoscerer

atque hoc precante diceret rex optimus:

‘Romanus orat; transfer hunc haedum mihi;

1140 sit dexter agnus, induatur vellere.’