In Rufinum — Book 2 — Gadsden Classics

Pandite defensum reduces Helicona sorores,

Iam post edomitas Alpes defensaque regna

pandite; permissis iam licet ire choris:

Hesperiae merita complexus sede parentem

nulla per Aonios hostilis bucina campos

auctior adiecto fulgebat sidere mundus,

carmina mugitu deteriore vetat.

iamque tuis, Stilicho, Romana potentia curis

5 tu quoque securis pulsa formidine Delphis

5 et rerum commissus apex, tibi credita fratrum

floribus ultorem, Delie, cinge tuum.

utraque maiestas geminaeque exercitus aulae.

nullus Castalios latices et praescia fati

Rufinus (neque enim patiuntur saeva quietem

flumina polluto barbarus ore bibit.

crimina pollutaeque negant arescere fauces)

Alpheus late rubuit Siculumque per aequor

infandis iterum terras accendere bellis

10 sanguineas belli rettulit unda notas

10 incohat et soli to pacem vexare tumultu.

agnovitque novos absens Arethusa triumphos

haec etiam secum: “quanam ratione tuebor

et Geticam sensit teste cruore necem.

spem vitae fragilem? qua tot depellere fluctus

Inmensis, Stilicho, succedant otia curis

arte queam? premor hinc odiis, hinc milite cingor.

et nostrae patiens corda remitte lyrae,

heu quid agam? non arma mihi, non principis ullus

15 nec pudeat longos interrupisse labores

15 auxiliatur amor, matura pericula surgunt

et tenuem Musis constituisse moram.

undique et impositi radiant cervicibus enses.

fertur et indomitus tandem post proelia Mavors

quid restat, nisi cuncta novo confundere luctu

lassa per Odrysias fundere membra nives

insontesque meae populos miscere ruinae?

oblitusque sui posita clementior hasta

everso iuvat orbe mori; solacia leto

20 Pieriis aures pacificare modis.

20 exitium commune dabit nec territus ante

discedam: cum luce simul linquenda potestas.”

Haec fatus, ventis veluti si frena resolvat

Aeolus, abrupto gentes sic obice fudit

laxavitque viam bellis et, nequa maneret

25 inmunis regio, cladem divisit in orbem

disposuitque nefas. alii per terga ferocis

Danuvii solidata ruunt expertaque remos

frangunt stagna rotis; alii per Caspia claustra

Armeniasque nives inopino tramite ducti

30 invadunt Orientis opes, iam pascua fumant

Cappadocum volucrumque parens Argaeus equorum,

iam rubet altus Halys nec se defendit iniquo

monte Cilix. Syriae tractus vastantur amoeni

adsuetumque choris et laeta plebe canorum

35 proterit imbellem sonipes hostilis Orontem.

hinc planctus Asiae; Geticis Europa catervis

ludibrio praedaeque datur frondentis ad usque

Dalmatiae fines: omnis quae mobile Ponti

aequor et Adriacas tellus interiacet undas

40 squalet inops pecudum, nullis habitata colonis,

instar anhelantis Libyae, quae torrida semper

solibus humano nescit mansuescere cultu.

Thessalus ardet ager; reticet pastore fugato

Pelion; Emathias ignis populatur aristas.

45 nam plaga Pannoniae miserandaque moenia Thracum

arvaque Mysorum iam nulli flebile damnum,

sed cursus sollemnis erat campusque furori

expositus, sensumque malis detraxerat usus.

eheu quam brevibus pereunt ingentia fatis!

50 imperium tanto quaesitum sanguine, tanto

servatum, quod mille ducum peperere labores,

quod tantis Romana manus contexuit annis,

proditor unus iners angusto tempore vertit.

Urbs etiam, magnae quae ducitur aemula Romae

55 et Calchedonias contra despectat harenas,

iam non finitimo Martis terrore movetur,

sed propius lucere faces et rauca sonare

cornua vibratisque peti fastigia telis

adspicit. hi vigili muros statione tueri,

60 hi iunctis properant portus munire carinis.

obsessa tamen ille ferus laetatur in urbe

exultatque malis summaeque ex culmine turris

impia vicini cernit spectacula campi:

vinctas ire nunc, nunc in vada proxima mergi

65 seminecem, hunc subito percussum vulnere labi

dum fugit, hunc animam portis efflare sub ipsis;

nec canos prodesse seni puerique cruore

maternos undare sinus, inmensa voluptas

et risus plerumque subit; dolor afficit unus,

70 quod feriat non ipse manu. videt omnia late

exceptis incensa suis et crimine tanto

luxuriat carumque sibi non abnuit hostem;

iactabatque ultro, quod soli castra paterent

sermonumque foret vicibus permissa potestas.

75 egregii quotiens exisset foederis auctor,

stipatur sociis, circumque armata clientum

agmina privatis ibant famulantia signis;

ipse inter medios, ne qua de parte relinquat

barbariem, revocat fulvas in pectora pelles

80 frenaque et inmanes pharetras arcusque sonoros

adsimulat mentemque palam proclamat amictu,

nec pudet Ausonios currus et iura regentem

sumere deformes ritus vestemque Getarum;

insignemque habitum Latii mutare coactae

85 maerent captivae pellito iudice leges.

Quis populi tum vultus erat! quae murmura furtim!

(nam miseris ne flere quidem aut lenire dolorem

colloquiis impune licet): “quonam usque feremus

exitiale iugum? durae quis terminus umquam

90 sortis erit? quis nos funesto turbine rerum

aut tantis solvet lacrimis, quos barbarus illinc,

hinc Rufinus agit, quibus arva fretumque negatur?

magna quidem per rura lues, sed maior oberrat

intra tecta timor. tandem succurre ruenti

95 heu patriae, Stilicho! dilecta hic pignora certe,

hic domus, hic thalamis primum genialibus omen,

hic tibi felices erexit regia taedas.

vel solus sperate veni. te proelia viso

languescent avidique cadet dementia monstri.”

100 Talibus urgetur discors Aurora procellis.

at Stilicho, Zephyris cum primum bruma remitti

et iuga diffusis nudari coepta pruinis,

partibus Italiae tuta sub pace relictis

utraque castra movens Phoebi properabat ad ortus,

105 Gallica discretis Eoaque robora turmis

amplexus. numquam tantae dicione sub una

convenere manus nec tot discrimina vocum:

illinc Armeniae vibratis crinibus alae

herbida collectae facili velamina nodo;

110 inde truces flavo comitantur vertice Galli,

quos Rhodanus velox, Araris quos tardior ambit

et quos nascentes explorat gurgite Rhenus

quosque rigat retro pernicior unda Garunnae,

Oceani pleno quotiens impellitur aestu.

115 mens eadem cunctis animique recentia ponunt

vulnera; non odit victus victorve superbit.

et quamvis praesens tumor et civilia nuper

classica bellatrixque etiamnunc ira caleret,

in ducis eximii conspiravere favorem.

120 haud aliter Xerxen toto simul orbe secutus

narratur rapuisse vagos exercitus amnes

et telis umbrasse diem, cum classibus iret

per scopulos tectumque pedes contemneret aequor.

Vix Alpes egressus erat nec iam amplius errat

125 barbarus adventumque timens se cogit in unam

planitiem tutoque includit pascua gyro:

tum duplici fossa non exuperabile vallum

asperat alternis sudibus murique locata

in speciem caesis obtendit plaustra iuvencis.

130 At procul exanguis Rufinum perculit horror;

infectae pallore genae; stetit ore gelato

incertus peteretne fugam, veniamne subactus

posceret an fidos sese transferret in hostes.

quid nunc divitiae, quid fulvi vasta metalli

135 congeries, quid purpureis effulta columnis

atria prolataeve iuvant ad sidera moles?

audit iter numeratque dies spatioque viarum

metitur vitam. torquetur pace futura

nec recipit somnos et saepe cubilibus amens

140 excutitur poenamque luit formidine poenae.

sed redit in rabiem scelerumque inmane resumit

ingenium sacrasque fores praedivitis aulae

intrat et Arcadium mixto terrore precatur:

“Per fratris regale iubar, per facta parentis

145 aetherii floremque tui te deprecor aevi,

eripe me gladiis; liceat Stilichonis iniquas

evitare minas. in nostram Gallia caedem

coniurata venit. quidquid rigat ultima Tethys,

extremos ultra volitat gens si qua Britannos,

150 mota mihi. tantis capiendi credimur armis?

tot signis unum petitur caput? unde cruoris

ista sitis? geminum caeli sibi vindicat axem

et nullum vult esse parem. succumbere poscit

cuncta sibi: regit Italiam Libyamque coercet;

155 Hispanis Gallisque iubet; non orbita solis,

non illum natura capit. quascumque paravit

hic Augustus opes et quas post bella recepit,

solus habet, possessa semel nec reddere curat,

scilicet ille quidem tranquilla pace fruatur;

160 nos premat obsidio? quid partem invadere temptat?

deserat Illyricos fines; Eoa remittat

agmina; fraternas ex aequo dividat hastas,

nec sceptri tantum fueris, sed militis heres.

quodsi dissimulas nostrae succurrere morti

165 nec prohibere paras, Manes et sidera testor:

haec cervix non sola cadet; miscebitur alter

sanguis; nec Stygias ferar incomitatus ad undas

nec mea securus ridebit funera victor! ”

Haec ubi, dictatur facinus missusque repente

170 qui ferat extortas invito principe voces.

Interea Stilicho iam laetior hoste propinquo

nec multo spatii distantibus aequore vallis

pugnandi cupidas accendit voce cohortes,

Armeniis frons laeva datur; per cornua Gallos

175 dexteriora locat. spumis ignescere frena,

pulveris extolli nimbos lateque videres

surgere purpureis undantes anguibus hastas

serpentumque vago caelum saevire volatu.

implet Thessaliam ferri nitor antraque docti

180 cornipedis, teneroque amnis reptatus Achilli

et nemus Oetaeum radiat. clamore nivalis

Ossa tonat pulsoque fragor geminatur Olympo.

intumuit virtus et lucis prodigus arsit

impetus; haud illos rupes, haud alta vetarent

185 flumina: praecipiti stravissent omnia cursu.

Si tunc his animis acies collata fuisset,

prodita non tantas vidisset Graecia caedes,

oppida semoto Pelopeia Marte vigerent,

starent Arcadiae, starent Lacedaemonis arces;

190 non mare fumasset geminum flagrante Corintho

nec fera Cecropiae traxissent vincula matres.

ilia dies potuit nostris imponere finem

cladibus et sceleris causas auferre futuri.

invida pro quantum rapuit Fortuna triumphum!

195 inter equos interque tubas mandata feruntur

regia et armati veniunt ductoris ad aures.

Obstupuit; simul ira virum, simul obruit ingens

maeror et ignavo tantum licuisse nocenti

miratur. dubios anceps sententia volvit

200 eventus: peragat pugnas an fortia coepta

deserat? Illyricis ardet succurrere damnis;

praeceptis obstare timet, reverentia frangit

virtutis stimulos: hinc publica commoda suadent,

hinc metus invidiae. tandem indignatus ad astra

205 extollit palmas et ab imo pectore fatur:

“Numina Romanis necdum satiata ruinis,

si iuvat imperium penitus de stirpe revelli,

uno si placuit deleri saecula lapsu,

si piget humani generis, prorumpat in arva

210 libertas effrena maris vel limite iusto

devius errantes Phaethon confundat habenas.

cur per Rufinum geritur? procumbere mundum

hoc auctore pudet. mediis revocamur ab armis

(pro dolor!) et strictos deponere cogimur enses.

215 vos, arsurae urbes perituraque moenia, testor:

cedo equidem et miserum permitto casibus orbem

flectite signa, duces, redeat iam miles Eous.

parendum est. taceant litui. prohibete sagittas.

parcite contiguo — Rufinus praecipit! — hosti.”

220 His dictis omnes una fremuere manipli

quantum non Italo percussa Ceraunia fluctu,

quantum non madidis elisa tonitrua Cauris,

secernique negant ereptaque proelia poscunt,

insignemque ducem populus defendit uterque

225 et sibi quisque trahit. magno certatur amore,

alternamque fidem non inlaudata lacessit

seditio talique simul clamore queruntur:

“Quis mihi nudatos enses, quis tela lacertis

excutit et solvi curvatos imperat arcus?

230 quisnam audet stricto leges imponere ferro?

inflammata semel nescit mitescere virtus.

iam mihi barbaricos sitientia pila cruores

sponte volant ultroque manus mucrone furenti

ducitur et siccum gladium vagina recusat.

235 non patiar. semperne Getis discordia nostra

proderit? en iterum belli civilis imago!

quid consanguineas acies, quid dividis olim

Concordes aquilas? non dissociabile corpus

coniunctumque sumus. te qua libet ire sequemur.

240 te vel Hyperboreo damnatam sidere Thylen,

te vel ad incensas Libyae comitabor harenas.

Indorum si stagna petas Rubrique recessus

litoris, auriferum veniam poturus Hydaspen;

si calcare Notum secretaque noscere Nili

245 nascentis iubeas, mundum post terga relinquam;

et quocumque loco Stilicho tentoria figat,

haec patria est.” Dux inde vetat: “desistite, quaeso.

atque avidam differte manum. cadat iste minacis

invidiae cumulus, non est victoria tanti,

250 ut videar vicisse mihi. vos fida iuventus

ite, mei quondam socii.” nec plura locutus

flexit iter: vacuo qualis discedit hiatu

impatiens remeare leo, quem plurima cuspis

et pastorales pepulerunt igne catervae,

255 inclinatque iubas demissaque lumina velat

et trepidas maesto rimatur murmure silvas.

Ut sese legio vidit disiuncta relinqui,

ingentem tollit gemitum galeasque solutis

umectat lacrimis pressamque morantia vocem

260 thoracum validos pulsant suspiria nexus:

tradimur, heu, tantumque sequi prohibemur amorem!

exclamant. “spernisne tuas, dux optime, dextras,

quas tibi victrices totiens Bellona probavit?

nos adeo viles? adeo felicior axis

265 Hesperius, meruit qui te rectore teneri?

quid nobis patriam, quid cara revisere tandem

pignora dilectosve iuvat coluisse penates?

te sine dulce nihil, iam formidata tyranni

tempestas subeunda mihi, qui forte nefandas

270 iam parat insidias, qui nos aut turpibus Hunis

aut impacatis famulos praebebit Alanis;

quamquam non adeo robur defecerit omne

tantave gestandi fuerit penuria ferri.

tu, licet occiduo maneas sub cardine caeli,

275 tu mihi dux semper, Stilicho, nostramque vel absens

experiere fidem. dabitur tibi debita pridem

victima: promissis longe placabere sacris.”

Tristior Haemoniis miles digressus ab oris

tangebat Macetum fines murosque subibat,

280 Thessalonica, tuos. sensu dolor haeret in alto

abditus et tacitas vindictae praestruit iras,

spectaturque favens odiis locus aptaque leto

tempora. nec quisquam tanta de pube repertus,

proderet incautis qui corda minantia verbis.

285 quae non posteritas, quae non mirabitur aetas

tanti consilium vulgi potuisse taceri

aut facinus tam grande tegi mentisque calorem

non sermone viae, non inter pocula rumpi?

aequalis tantam tenuit constantia turbam

290 et fuit arcanum populo. percurritur Haemus,

deseritur Rhodope Thracumque per ardua tendunt,

donec ad Herculei perventum nominis urbem.

Ut cessisse ducem, propius venisse cohortes

cognita Rufino, magna cervice triumphat

295 omnia tuta ratus sceptrumque capessere fervet

et coniuratos hortatur voce clientes:

“vicimus, expulimus, facilis iam copia regni.

nullus ab hoste timor. quis enim, quem poscere solum

horruit, hunc tanto munitum milite vincat?

300 quis ferat armatum, quem non superavit inermem?

i nunc, exitium nobis meditare remotus

incassum, Stilicho, dum nos longissima tellus

dividat et mediis Nereus interstrepat undis.

Alpinas transire tibi me sospite rupes

305 haud dabitur. iaculis illinc me figere tempta.

quaere ferox ensem, qui nostra ad moenia tendi

possit ab Italia, non te documenta priorum,

non exempla vetant? quisnam conatus adire

has iactat vitasse manus? detrusimus orbe

310 te medio tantisque simul spoliavimus armis.

nunc epulis tempus, socii, nunc larga parare

munera donandumque novis legionibus aurum!

opportuna meis oritur lux crastina votis.

quod nolit rex ipse velit iubeatque coactus

315 in partem mihi regna dari, contingat in uno

privati fugisse modum crimenque tyranni,”

Talibus adclamat dictis infame nocentum

concilium, qui perpetuis crevere rapinis

et quos una facit Rufino causa sodales,

320 inlicitum duxisse nihil; funesta tacere

nexus amicitiae. iamiam conubia laeti

despondent aliena sibi frustraque vicissim

promittunt, quae quisque petat, quas devoret urbes.

Coeperat humanos alto sopire labores

325 nox gremio, nigrasque sopor diffuderat alas.

ille diu curis animum stimulantibus aegre

labitur in somnos. toto vix corde quierat,

ecce videt diras adludere protinus umbras,

quas dedit ipse neci; quarum quae clarior una

330 visa loqui: “pro! surge toro. quid plurima volvis

anxius? haec requiem rebus finemque labori

adlatura dies: omni iam plebe redibis

altior et laeti manibus portabere vulgi.”

has canit ambages, occulto fallitur ille

335 omine nec capitis sentit praesagia fixi.

Iam summum radiis stringebat Lucifer Haemum

festinamque rotam solito properantior urget

tandem Rufini visurus funera Titan;

desiluit stratis densaeque capacia turbae

340 atria regifico iussit splendere paratu

exceptura dapes et, quod post vota daretur,

insculpi propriis aurum fatale figuris.

ipse salutatum reduces post proelia turmas

iam regale tumens et principe celsior ibat

345 collaque femineo solvebat mollia gestu

imperii certus, tegeret ceu purpura dudum

corpus et ardentes ambirent tempora gemmae.

Urbis ab angusto tractu, qua vergit in austrum,

planities vicina patet: nam cetera pontus

350 circuit exiguo dirimi se limite passus.

hic ultrix acies ornatu lucida Martis

explicuit cuneos. pedites in parte sinistra

consistunt. equites illinc poscentia cursum

ora reluctantur pressis sedare lupatis;

355 hinc alii saevum cristato vertice nutant

et tremulos umeris gaudent vibrare colores,

quos operit formatque chalybs; coniuncta per artem

flexilis inductis animatur lamina membris;

horribiles visu: credas simulacra moveri

360 ferrea cognatoque viros spirare metallo.

par vestitus equis: ferrata fronte minantur

ferratosque levant securi vulneris armos.

diviso Stat quisque loco, metuenda voluptas

cernenti pulcherque timor, spirisque remissis

365 mansuescunt varii vento cessante dracones.

Augustus veneranda prior vexilla salutat.

Rufinus sequitur, quo fallere cuncta solebat

callidus adfatu, devotaque brachia laudat;

nomine quemque vocat; natos patresque reversis

370 nuntiat incolumes. illi dum plurima ficto

certatim sermone petunt, extendere longos

a tergo flexus insperatoque suprema

circuitu sociare parant; decrescere campus

incipit, et clipeis in se redeuntia iunctis

375 curvo paulatim sinuantur cornua ductu:

sic ligat inmensa virides indagine saltus

venator; sic attonitos ad litora pisces

aequoreus populator agit rarosque plagarum

contrahit anfractus et hiantes colligit oras.

380 excludunt alios, cingi se fervidus ille

nescit adhuc graviterque adprensa veste morantem

increpat Augustum: scandat sublime tribunal,

participem sceptri, socium declaret honoris —

cum subito stringunt gladios; vox desuper ingens

385 infremuit: “nobis etiam, deterrime, nobis

sperasti famulas imponere posse catenas?

unde redi nescis? patiarne audire satelles,

qui leges aliis libertatemque reduxi?

bis domitum civile nefas, bis rupimus Alpes.

390 tot nos bella docent nulli servire tyranno.”

Deriguit. spes nulla fugae; seges undique ferri

circumfusa micat; dextra laevaque revinctus

haesit et ensiferae stupuit mucrone coronae,

ut fera, quae nuper montes amisit avitos

395 altorumque exul nemorum damnatur harenae

muneribus, commota ruit; vir murmure contra

hortatur nixusque genu venabula tendit;

ilia pavet strepitus cuneosque erecta theatri

respicit et tanti miratur sibila vulgi.

400 Unus per medios audendi pronior ense

prosilit exerto dictisque et vulnere torvus

impetit: “hac Stilicho, quem iactas pellere, dextra

te ferit; hoc absens invadit viscera ferro.”

sic fatur meritoque latus transverberat ictu.

405 Felix ilia manus, talem quae prima cruorem

hauserit et fessi poenam libaverit orbis!

mox omnes laniant hastis artusque trementes

dilacerant; uno tot corpore tela tepescunt

et non infecto puduit mucrone reverti.

410 hi vultus avidos et adhuc spirantia vellunt

lumina, truncates alii rapuere lacertos.

amputat ille pedes, umerum quatit ille solutis

nexibus; hic fracti reserat curvamina dorsi;

hic iecur, hic cordis fibras, hic pandit anhelas

415 pulmonis latebras. spatium non invenit ira

nec locus est odiis. consumpto funere vix tum

deseritur sparsumque perit per tela cadaver,

sic mons Aonius rubuit, cum Penthea ferrent

Maenades aut subito mutatum Actaeona cornu

420 traderet insanis Latonia visa Molossis.

criminibusne tuis credis, Fortuna, mederi

et male donatum certas aequare favorem

suppliciis? una tot milia morte rependis?

eversis agedum Rufinum divide terris,

425 da caput Odrysiis, truncum mereantur Achivi.

quid reliquis dabitur? nec singula membra peremptis

sufficiunt populis. Vacuo plebs undique muro

iam secura fluit; senibus non obstitit aetas

virginibusve pudor; viduae, quibus ille maritos

430 abstulit, orbataeque ruunt ad gaudia matres

insultantque alacres. laceros iuvat ire per artus

pressaque calcato vestigia sanguine tingui.

nec minus adsiduis flagrant elidere saxis

prodigiale caput, quod iam de cuspide summa

435 nutabat digna rediens ad moenia pompa.

dextera quin etiam ludo concessa vagatur

aera petens poenasque animi persolvit avari

terribili lucro vivosque imitata retentus

cogitur adductis digitos inflectere nervis.

440 Desinat elatis quisquam confidere rebus

instabilesque deos ac lubrica numina discat.

ilia manus, quae sceptra sibi gestanda parabat,

cuius se totiens summisit ad oscula supplex

nobilitas, inhumata diu miseroque revulsa

445 corpore feralem quaestum post fata reposcit.

adspiciat quisquis nimium sublata secundis

colla gerit: triviis calcandus spargitur ecce,

qui sibi pyramidas, qui non cedentia templis

ornatura suos extruxit culmina manes,

450 et qui Sidonio velari credidit ostro,

nudus pascit aves. iacet en, qui possidet orbem,

exiguae telluris inops et pulvere raro

per partes tegitur nusquam totiensque sepultus.

Senserunt convexa necem tellusque nefandum

455 amolitur onus iam respirantibus astris.

infernos gravat umbra lacus. pater Aeacus horret

intrantemque etiam latratu Cerberus urget.

tunc animae, quas ille fero sub iure peremit,

circumstant nigrique trahunt ad iudicis urnam

460 infesto fremitu: veluti pastoris in ora

commotae glomerantur apes, qui dulcia raptu

mella vehit, pennasque cient et spicula tendunt

et tenuis saxi per propugnacula cinctae

rimosam patriam dilectaque pumicis antra

465 defendunt pronoque favos examine velant.

Est locus infaustis quo conciliantur in unum

Cocytos Phlegethonque vadis; inamoenus uterque

alveus; hic volvit lacrimas, hic igne redundat.

turris per geminos, flammis vicinior, amnes

470 porrigitur solidoque rigens adamante sinistrum

proluit igne latus; dextro Cocytia findit

aequora triste gemens et fletu concita plangit.

huc post emeritam mortalia saecula vitam

deveniunt. ibi nulla manent discrimina fati,

475 nullus honos vanoque exutum nomine regem

proturbat plebeius egens. quaesitor in alto

conspicuus solio pertemptat crimina Minos

et iustis dirimit sontes. quos nolle fateri

viderit, ad rigidi transmittit verbera fratris.

480 nam iuxta Rhadamanthys agit. cum gesta superni

curriculi totosque diu perspexerit actus,

exaequat damnum meritis et muta ferarum

cogit vincla pati. truculentos ingerit ursis

praedonesque lupis; fallaces vulpibus addit.

485 at qui desidia semper vinoque gravatus,

indulgens Veneri, voluit torpescere luxu,

hunc suis inmundi pingues detrudit in artus.

qui iusto plus esse loquax arcanaque suevit

prodere, piscosas fertur victurus in undas,

490 ut nimiam pensent aeterna silentia vocem.

quos ubi per varias annis ter mille figuras

egit, Lethaeo purgatos flumine tandem

rursus ad humanae revocat primordia formae.

Tum quoque, dum lites Stygiique negotia solvit

495 dura fori veteresque reos ex ordine quaerit,

Rufinum procul ecce notat visuque severe

lustrat et ex imo concussa sede profatur:

“Huc superum labes, huc insatiabilis auri

proluvies pretioque nihil non ause parato,

500 quodque mihi summum scelus est, huc improbe legum

venditor, Arctoi stimulator perfide Martis!

cuius ob innumeras strages angustus Averni

iam sinus et plena lassatur portitor alno.

quid demens manifesta negas? en pectus inustae

505 deformant maculae vitiisque inolevit imago

nec sese commissa tegunt. genus omne dolorum

in te ferre libet: dubio tibi pendula rupes

inmineat lapsu, volucer te torqueat axis,

te refugi fallant latices atque ore natanti

510 arescat decepta sitis, dapibusque relictis

in tua mansurus migret praecordia vultur.

quamquam omnes alii, quos haec tormenta fatigant,

pars quota sunt, Rufine, tui! quid tale vel audax

fulmine Salmoneus vel lingua Tantalus egit

515 aut inconsulto Tityos deliquit amore?

cunctorum si facta simul iungantur in unum,

praecedes numero. cui tanta piacula quisquam

supplicio conferre valet? quid denique dignum

omnibus inveniam, vincant cum singula poenas?

520 tollite de mediis animarum dedecus umbris.

adspexisse sat est. oculis iam parcite nostris

et Ditis purgate domos. agitate flagellis

trans Styga, trans Erebum, vacuo mandate barathro

infra Titanum tenebras infraque recessus

525 Tartareos ipsumque 1 Chaos, qua noctis opacae

fundamenta latent; praeceps ibi mersus anhelet,

dum rotat astra polus, feriunt dum litora venti.”